Horozu Düşen Hayat; iktidara, otoriteye, şiddete, aşksızlığa, ölümün o kör, sağır metal soğukluğuna karşı alttan alta bir sabotajın, bir patlamanın kitabı, diye bakıyorum. Belki de bu bir kripto. Az yazmak daha çok da susmak herhalde.

Gerçekleri, belki oldukça katı, resmi ve artık tahammülsüz olduğu için sevmiyorum. Düşle, imgeyle, metaforla, bir bağ bozumu bu yaptığım; yıllanmış bir şarap tadı belki aradığım. Donmak üzereyken bir anda “köpüren güneş” oluyor; acıktığımızda “içinde güneş uyuyan/ taze bir ekmek”.  Bir bakıyorsunuz bir başka yerde elimizden tutmuş “yalvacı da ozanı da ayağa kaldıran onun tozudur” diyen bir şiir. Düzen denen, yeterince bozuk ve karmaşık olan bu hayatı bozmak: bir başka ihtimal düzen: Kaos. Bunu da en iyi şiirin yaptığını düşünüyorum. Kaosun evrensel bir düzen olduğunu da düşünerek bakarsak Horozu Düşen Hayat’ı daha baştan yarısını okumuş olduğumuzu söyleyebilirim.

- Yazdıklarında kitabının adından başlayarak hayata dönük bir sürü gönderme var. Hayatla şiir arasında ne tür bir ilişki kuruyorsun ve söz konusu ilişki günümüz karşısında  hangi anlamları sahipleniyor? Bağlı olarak günümüzde şiir yazanın hayata dönük algısında bir sorun olduğunu söyleyebilir miyiz? 

Elbette şiir hayata, hayatıma dahil. Masa başı şiiri yazmadığımı düşünüyorum. Ama bu bir çırpıda olup biten bir şey de değil. Teknik olarak üzerinde çok yoğunlaşmayı gerektirdiği gibi, şiir bütün zamanlarla ilgili olduğu için, ister istemez masa başında olsanız dahi sizi belli bir imgeleme kavuşturmuş; o çocukluğunuz, gençliğiniz, aşklarınız, acılarınız bir yumak olarak orda o masa başında kâğıda eğilmiş oluyor. Aynı şekilde o anınız ve geleceğiniz de tüm anatominizle, düşünce yapınız ve düşlerinizle oradadır. Biraz düşününce, masa başında da olsa, aslında bütün hallerimizdir bize şiiri yazdırtan. Tabii buradaki samimiyet, içtenlik önemli; şiire aktarılan bazı duygu durumlarının biçim ve içerik yönüyle sentetik olmaması gerekiyor. Şiir yazanın; bir heyecanı aktarmanın, kimi yerde algıları bozmanın, yeni şeyler deneyip yaratmanın kaygısını sürekli olarak taşıması gerektiğine inanıyorum. Şiirimdeki duyarlılığa inanıyorum. Yaşadıklarımın hayatımdan şiirime birebir aktarımını göremeyebilir belki okur. Ancak birey olarak yazdığım şiirdeki acıyla, bunalımla, yalnızlıkla ve o devinimle alttan alta imgelemime bir şekilde yansımış olan olay ve durumların, şiirimin bir başka yerinde uç vererek bir patlamayla ortaya çıktığını düşünüyorum.

-Teknik ve biçimsel olana mesafeli ama düzensiz, hayatın insanın üstüne boşalan şiddetinden uzakta usul sesle, nerdeyse hiç heyecanlanmadan, bağırmadan, çağırmadan yazılıp söylenen şiirler bunlar.

Tabii şiirde poetik ve estetik kaygılar çok çok önemlidir. Bazen öyle bir sözcük ya da dize çıkıyor ki ortaya, onu yeni doğmuş bir bebek gibi aşkla kolladığım, adeta kutsallaştırdığım oluyor. Bunun için çoğu şeyi feda ettiğimi -ki bunun içine anlamı feda etmenin de girdiğini- özellikle belirteyim. Bahsettiğim sözcük veya dizeye olan bu anaçsal korumacılığımın bazen bütün bir şiiri, hatta biraz abartırsam Horozu Düşen Hayat’ın tamamını kapsadığını da söyleyebilirim. Belki bu şekilde bir yalvaç kitabına dönüşüyordur, ama bunun sorumlusu olarak tamamen kendimi görmüyorum. Çünkü “suçun miladı bir başkasıdır”. Sonuç olarak bu şiirler bir münzevinin sessizlik yeminidir kimi yerde. Belki de dille örülmüş sıkıca bir duvar ve harcında sessizlik gibi güçlü bir tutkal var. Tıpkı “dünya ayrılıkla tutturulmuş bir yerdir”de olduğu gibi, ben ayrılıkla bağlıyım insana ve evrene.. Burada tam bir disiplini reddetmek de söz konusu. Kaosu, daha çok bir evren düzenini kabul etmek belki de. Ses, biçim veya içerik o gelişe göre kısılıp kaybolabiliyor. Halen kitabın içinde olduğum için fark etmeyebiliyorum daha başka şeyleri. Ancak, üniversite yıllarımdaki okumalarımı, eylemlerimi düşününce; şiirimde alttan alta bağırdıkça sesi kısılan bir militanın olduğunu, birkaç arkadaşın şiirimle ilgili değerlendirmesinden yeni yeni fark ettim, diyebilirim. Bu nedenle bahsettiğin “hayatın insanın üstüne boşalan şiddetinden uzakta usul sesle, nerdeyse hiç heyecanlanmadan, bağırmadan, çağırmadan yazılıp söylenen şiirler” şeklindeki fikrine dolaylı da olsa katılmıyorum aslında. Şiir yazan birinin kendi şiiri üzerine konuşmasının ne kadar zor olduğunu tahmin edersin; etik olarak övgü ve yergiye yer bırakmadan bunu burada açıklamaya çalışmak da önemli.  Bu nedenle bunu yine şiirlerin içinden bazı dize ve kesitlerle somut olarak sunmamın daha yerinde olacağını düşünüyorum. Örneğin, aşk en büyük devinimdir. Her insanın kendini o büyük dolaşımda fark etme halidir ve bunun şiirimdeki karşılığı (tam olarak olmasa da) “bir başka bileni yok gibi/ gelirken bana hep aşk/ su yürümüş kalkmıştır toprak/ olup bitene üstündeki gelinciğe” iken heyecanlanmadığımı iddia etmek mümkün müdür. Ya da bir başka örnek sunarsam: “o mağara yontusu o sinir yolcusu yanlarım/ çoğalan çağların hünerli kasları/ hep o üryan gövdemin sarındıkları” Evet şiddete, bağırmaya, çağırmaya pek fazla gerek kalmadığını düşünüyorum bu göstermiş olduğum vücut diliyle ya da anatomisiyle anlattıklarımdan. Yeri geldiğinde dikiliyorum da hem karşılarına: “kundağımı bozdum/ dilimi koydum dişlerimin yerine/ kevgirler mi, en dolu yanlarım/ her defasında kışkırtılmış soğanlar bıraktım kapılarına” Şiir okunduğundan itibaren okurunundur, yazanın değil. Bu durumda şiir yazanın, ki ben de öyleyim, bir heyecanı, öfkeyi aktarmanın, kimi yerde algıları bozmanın, yeni şeyler deneyip yaratmanın kaygısını sürekli olarak taşıması gerektiğine inanıyorum.  

-Şiirlerin geçmişe dönük çağrışımlara açık olduğu kadar kendi ruhsallığını da üretiyor.

Şiirin doğasındaki o devinim, o çok değerlilik çok önemlidir. Ve şiirin olmazsa olmazıdır. Bu değeri sadece geçmişle de değil, geleceği de içine alacak bir bütün olarak koruyup yansıtabilmek önemli. Günümüzde bu pek öyle olmuyor. Günceli neredeyse birebir vermeye çalışmak ve bunu da şair duyarlılığı olarak ileri sürüp meclislerde boy göstermek oldukça revaçta.  Bir yetersizlik işareti aslında. Güvenememe kendine, imgelemine. Hep bir kaygı, sağlama basma ihtiyacı… Boşluklardan, karanlıklardan, belirsizliklerden korkan bir şair hali var. Şiirin doğasındaki o özgürlüğü kendisine yakıştıramayan… Herkesin yerine de kendisi düşünmeye kalkan, % 100’e çalışan… Bilirsindir, güzel ve yerinde bir söz var “Lafın tamamı deliye söylenir” diye. Okuru düşünmeye çağırmak, yormak belki de, önemlidir. Çünkü siz de yorulmuşsunuzdur. Şiir sanatında yaratım çok önemlidir. Şiir biriciktir, en ufak bir dizesine, kullanılan sözcüğüne kadar o özgünlüğü sağlamak, kendi ruhsallığını da yaratmaktır.


-‘Horozu Düşen Hayat’ şehrin ( İstanbul)  orta yerinde duruyor olmasına rağmen uzaktan uzağa bir doğululuk da yok değil.

Kitapta, hele de bu bir şiir kitabıysa direk olmasa da dolaylı olarak, ömrünüzün yarısını geçirdiğiniz yere has (Doğu) doku, ses ve renkler bir şekilde kendini hissettirir elbet. Horozu Düşen Hayat’ta otobiyografik öğelerin de bir şekilde kendini göstermesinin normal olduğunu söyleyebilirim. Burada Tunceli ve Malatya’da geçen çocukluğum başattır. Kurgu da olsalar, alegorik de kullanılsalar Mahmudeler, Neşideler, Yusuflar, Alkarıları vs. ömrümün bir yarısındaki bu muhataplarım şimdi anı defterimi karıştırır gibi bir bir karşıma çıktıklarını görüyorum. Doğrusu, bunların o kadar da farkında değildim ama sen sorunca böyle şeceresini çıkarıverdim birden. Tabii “Doğu” diyince gerek metinlerarasılık bağlamında, gerekse duygu değeri verilmesi anlamında şiirlerime dahil olmuş olan Samed Behrengi, Furuğ Ferruhzad ve Adonis gibi Doğunun o usta isimlerini de hemen anayım.

-Şehirle ya da mekânla kurduğun ilişkide “bahçe” ve “balkon” sanırım ayrı bir yerde duruyor.

Bahçe ve balkonun geçtiği, daha doğrusu, doğaya olan özlemin geçtiği şiirler diyelim, İstanbul’da yerin bir kat altında yaşadığım zamanlarda yazdıklarımdandı. Belki de bir özlem vardı (şiir bu, belki de başkalarının özlemiydi bu yazdıklarım) bahçeye, pencereye, doğaya; ama asla balkon’a değil. Çünkü daha Sezai Karakoç’un “Balkon” başlıklı şiirini okumadan çok evvel, çocukluğumda, yaşadığım bir acı vardı zaten. Komşumuzun küçük kızının yüksek bir binanın balkonundan düşerek gözlerimizin önünde feci şekilde can vermesi; halen o çocuk yüreğimin kalıcı yaralarından biri olup balkon dendiğinde aklıma hemen ilk gelenlerdendir. Bunun üzerine Sezai Karakoç’un şiiri de konulduğunda, duyduğum acının ve anlamının ne kadar derin olduğunu tahmin edebilirsin. Ama doğrusu, yaşadığım milyonlarca balkon dolu bu kente rağmen, bu balkonsuzluk özleminin beni İstanbul’un dışına çıkarmadığını da görebiliyorum. Gerekmedikçe balkonlara çıkmıyorum, rahatsız olduğum için mümkün olduğunca kalabalıklara da karışmıyorum. Piknik alanlarından da nefret ediyorum. Evimden çok, her an örümcek tutacak olan odamı seviyorum.

-Peki, ya ölüm?

Şimdi bakıyorum da kitap içerisinde aşkın, belki kırıntı kadar da olsa mutluluğun, sevincin olduğu yerde dahi illa ki ölüm kendini bir şekilde duyumsatmış. Ölüm-yaşam diyalektiği; ölüme yapılan vurgu arttıkça, ki bu vurgu ancak yaşayan tarafından yapılabildiğine göre; nabzın daha çok attığını, ömrün bıçaksırtında olduğunu, dolayısıyla yaşamın değerinin o ölçüde arttığını da işaret etmektedir. Yani bazılarının korkmasına hiç gerek yok, özellikle kitabın son bölümünde yer alan intiharlarla ilişkilendirmiş falan değilim henüz kendimi. Ortada hortlak falan da yok. Tamamen yaşama verilen değerden bahsedilebilir; bir yerde ölüme verdiğim değer de yaşama verilmiş en büyük ve sonsuz değerdir.

-Hayatı, yaşadığın acıları özellikle de şu başına sardığın İkaros Yayınları ile ilgili faaliyetlerini bundan sonra neler bekliyor ve bunlardan şiirin payına neler düşebilir?

Senin de çok yakından bildiğin gibi, İkaros Yayınları ile daha çok şiirin bugün düştüğü yerden kaldırılması için bir çabaya girişmiştik. Buna başlarken de öncesinde internet ortamında ırzına geçilen şiirin o kısılan sesini duymuş ve Şiir Penceresi ile bir müdahalede bulunmuştuk. Bu müdahalenin sanal ortamda kalmayıp matbu alanda bir şekilde kalıcı hale gelmesi gerekiyordu. Çünkü sorun sadece sanal ortamda kendini şair ilan etmiş ve de evine bir tek şiir kitabı sokmamış olan yüz binler değil; bugün basılan şiire ilişkin dergi ve kitapların, belli başlı isim yapmış şairler için bile ilgi odağı olmaktan yoksun olması, oldukça trajiktir.

Bunlara rağmen, çoğu yayınevinin ismini bile duymaya tahammül edemediği şiire ilişkin poetik kitap yayınını sürdüreceğiz. Bu durumda tecimsel kaygılardan mümkün olduğunca sıyrılmak için kolektif çalışmaları önceliyoruz. Bu tür kitapların finansman kaynağımız olduğunu da hatırlatayım.

Öte yandan Çiçeği burnunda bir yayınevi olarak Ekim 2009 itibariyle ilk kitaplarını okurla buluşturan Karşı Yayınları; anarşist düşüncenin katkı sunacağı, daha özgürlükçü bir soldan yana tavır koyan bir yayın anlayışına sahip olacak. Ağırlıklı olarak yeraltı edebiyatı, kültür, sanat, felsefe, tarih, din ve siyaset gibi konularda inceleme ve araştırma kitapları yayımlayacağımızı belirteyim..

Tüm bu çalışmalarımdan, şiirimin payına neler düşecek, dersen; şiirsizlik düştü/düşecek diyebilirim. Bu yoğun iş temposunun beni çok yorduğunu özellikle belirteyim. Bir yıldan beri bir tek şiir yazmış değilim. Horozu Düşen Hayat da unutmuşlara kendimi hatırlatmam oldu aslında.

-Eklemek istediklerin?

Bu söyleşi için ve de İkaros ile Karşı Yayınları’na vermiş olduğun o büyük destekten dolayı, çok teşekkürler.

     Söz ve anlam sanatlarını da başarıyla kullanıyor Yurttaş. “Suyun ısınıyor insanım / ısınıyor suyun” tevriye’nin; “özlerim, gitme / gidişin gözyaşı” sehl-i mümteni’nin; “çağdan çağa yürüdük / ine bine, ine bine” tezat’ın; “ay kızlar / aykırı kızlar / ne hıdır ne ilyas / gelince hıdrellez bir başka yeşerir / çitlembiğin dalları” telmih’in, “tütmüyor tütünüm” aliterasyon ve asonans’ın güzel örnekleri. Doğaldır ki ozan bunları sanat olsun diye şiirine katmamış; ama bu söyleyişlerin şiirine güç verdiği de yadsınılmaz bir gerçek.

     Sözün özü, Kayıp İklimler, her şiir sevdalısının kitaplığında bulunması gereken, önemli bir yapıt. Ozan, ustalık sorumluluğunun bilinciyle toplumsalı bireyselle iç içe veren, eleştiri yönü ağır basan, “iletisi” olan bu kitabıyla “Şiir, her zaman şiir” diyor. Son söz yine Yurttaş’ın: “Kendi masalını yazıp oynayan / acemi oyuncu /  dünya seni bekliyor / aç kapını / kapının önünde günışığı

AHMET MUHİP DIRANAS 100 YAŞINDA!

SEMİHA ŞENTÜRK

Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi Sarmaşıklarla balkonu örtük bir evdi Güneşin batmasına yakın saatlerde Yıkanırdı gölgesi kuytu bir derede Yaz kış yeşil bir saksı ıtır pencerede Bahçede akasyalar açardı baharla Ne şirin komşumuzdun sen FAHRİYE ABLA

‘Türk şiirinde mutlu bir rastlantı’ AHMET MUHİP DIRANAS

“Fahriye Abla”, ”Olvido”, “Kar”, “Ağrı”, “Maşar Dağı”... Hepsi de dilin ve duyguların en incelikli biçimde işlenmesiyle yazılmış şiirler. Bu şiirlerin sahibi, Turgut Uyar’ın “Çıkışı Türk şiirinde hiçbir şeyle açıklanamaz” dediği Ahmet Muhip Dıranas 100 yaşına girdi.
Biz de doğumgünü dolayısıyla kendisine bir saygı duruşunda bulunmak istedik.


Ahmet Muhip Dıranas, 1909 yılında İstanbul’da doğar. Babası Galip Efendi, Sinop’un Salı köyünde doğmuş, okuma yazması olmayan bir adamdır. İstanbul’dayken itfaiye teşkilatında çalışır. Anne Seniha Hanım ise, Üsküdar’daki tekkelerden birine de mensup olan Hacı Salim Efendi’nin kızıdır.
Seniha Hanım, Galip Efendi’nin aksine iyi yetişmiş bir kadındır. Seniha Hanım ile Galip Efendi’nin evliliklerinden iki çocukları olur: Ahmet Muhip ve Fehime. Fakat çiftin evlenmelerinden iki yıl sonra, Osmanlı Devleti’nin içinde savaşlar art arda patlak verince baba aileyi İstanbul’da bırakıp cepheye gider. Galip Efendi, önce Balkanlar’da, sonra Çanakkale’de, ardından da Kafkasya’da askerlik yapar.
Ömrünün yedi uzun yılını cephelerde geçiren ve ailesinden uzakta kalan Galip Efendi, askerlik görevi bittiğinde İstanbul’a ailesinin yanına değil; doğduğu köye -Sinop’un Salı köyüne- döner. Ailesiyle bağlarını koparır ve burada kendine başka bir yaşam kurar. Yeniden evlenir, bir de oğlu olur. 

BABA TOPRAĞI
Bütün o savaş yılları boyunca eşinin eve dönmesini bekleyen Seniha Hanım, ondan haber alamayınca ilk işi kocasını aramaya koyulmak olur. Nitekim çabaları da boşa çıkmaz. Köyüne kadar gidip Galip Efendi’yi bulur. Bu da Galip Efendi ile diğer eşi arasında kavgalara ve sürtüşmelere neden olur, sonunda da ayrılırlar. Kocasını ikinci eşinden ayıran Seniha Hanım, iki çocuğuyla birlikte Sinop’a yerleşir; bu arada da Salı köyüyle ve Galip Efendi ile ilişkisini sıcak tutmaya çalışır.
Aile Sinop’a yerleştiğinde Ahmet Muhip dokuz yaşındadır. ‘Baba toprağında’, gecikmiş olarak ilkokula başlar. Yazları da Salı’ya gidip çobanlık yapar. Doğa sevgisini de, doğaya düşkünlüğünü de büyüleyici bir güzelliğe sahip, doğanın her rengini taşıyan bir orman köyü olan ve çok sevdiği Salı’da kazanır.
40 yaşındayken Zafer gazetesinde yazdığı yazıda ömrü boyunca onu bırakmayacak çocukluk yıllarını şöyle anacaktır: “Ben her köylü çocuğu gibi sığırtmaçlık etmiş, yalınayak gezmiş tozmuş, sonra yaşı biraz geç de olsa ilkokula gitmiş bir köylüyüm. On yaşından sonraki çocukluk, ilkgençlik, gençlik... Beni ihtiyarlığa doğru götüren bütün yıllar ve yollar boyunca hülyalarımda küçüklüğümün ormanlarını kurdum”.
Çocukluk yılları, baba köyünde haşır neşir olduğu doğa, anılar yıllandıkça belleğinde hep canlı kalacak ve eskidikçe daha da güzelleşecektir Dıranas için.
Ancak Sinop yılları zordur. Birinci Dünya Savaşı henüz bitmiştir; İstanbul’da çektikleri maddi sıkıntılar burada da devam eder. Yokluk Sinop’ta da ailenin peşini bırakmaz. Üstelik Galip Efendi için uzak ve uzun yollar yine görünmüştür: Kurtuluş Savaşı başlayınca baba tekrar cepheye gider.
Savaş bitip Dıranas’ın babası ailenin yanına döndükten sonra Dıranaslar Sinop’tan Ankara Hamamönü’ndeki küçük bir eve taşınır.
Galip Efendi, silah tamir edilen askeri bir fabrikada usta olarak çalışmaya başlar. Ahmet Muhip Dıranas Taşmektep’in dördüncü sınıfına kaydolur.
Ufak tefek şiir denemelerine, bundan birkaç yıl sonra, ortaokul sıralarında başlayacaktır. ‘İlk yazarlık deneyimi’ni ise “Çiçek” adlı öyküsünün Talebe Mecmua’sında yayımlanmasıyla yaşar. Dergi onu daimi yazarı olarak kabul eder, fakat Dıranas sonraları burada yazdıkları için “Fakat o yazılar ne kötü şeylerdi azizim” diyecektir. 

“BUNDA İŞ YOK”
Daha Sinop’tayken ona şiiri sevdiren ise o sıralarda Edirne Askeri Lisesi’nde öğrenci olan ve veremden ölen dayısıdır. Ankara’ya geldiklerinde, çocukluğunun izlenimlerini kağıda döktüğü şiirler yazar Dıranas. Bunlardan biri de dayısının ölümü üzerine yazdığı bir ağıt olan “Köpek Havlamaları” adlı şiiridir.
O zamanlar akşamları bir kitapçının yanında çalışan Dıranas, burada dönemin tanınmış şair ve çevirmenlerinden Abdullah Cevdet ile karşılaşır. Abdullah Cevdet, Dıranas’ın “O zamanlar karaladığım...” dediği “Köpek Havlamaları” adlı şiirini beğenir ve İçtihat dergisinde yayımlar.
Lise yıllarında ise şairliğine etki edecek ve şiirine asıl şeklini kazandıracak iki önemli kişiyle karşılaşacaktır: Faruk Nafiz Çamlıbel ve Ahmet Hamdi Tanpınar.
Faruk Nafiz, o zamanlar Ankara’da ‘yarı şiir ilahı gibi gezen, yakışıklı bir adamdır’. Dıranas da Faruk Nafiz’e hem hayrandır hem de ona özenir. Ankara Erkek Lisesi’nde ortaokul son sınıftayken talih onu karşısına hoca olarak çıkarır. Arkadaşları, Dıranas’ın yazdığı bir şiiri Faruk Nafiz’e götürür; fakat o, şiiri gerçekten beğenmediği için midir, Dıranas’ın dersleri dışında bir şeylerle uğraşmasını istemediğinden midir bilinmez, “Yok, yok. Bunda iş yok. Boşu boşuna bunlarla uğraşmasın, derslerine baksın” der.
Henüz şairliğe ilk adımlarını atmaya çalışan Dıranas, o yaşlarda buna çok üzülür. Fakat talih yüzüne güler ve bundan iki üç ay sonra karşısına “Bende asıl sanata girişin büyük etkisi onunla başlar” dediği Ahmet Hamdi Tanpınar’ı çıkarır.
Dıranas, Tanpınar ile ilk kez kırk beş dakika boyunca Jokonda’nın ellerini anlattığı bir derste karşılaşır. Sonraları “Benim sanata tutkunluğum Jokonda’nın ellerine o gün duyduğum aşkla başlar” diyecektir. Faruk Nafiz’in “Bunda iş yok” dediği şiiri, Dıranas’ın arkadaşları bir de Tanpınar’a götürür.
Bu kez sonuç bir hayalkırıklığı değil, övgü dolu sözlerdir. Tanpınar alelacele şiirin sahibini aratmaya başlar. Genç şair, hocası ile okulun içindeki lojman bölümünde kaldığı odaya görüşmeye gider. Tanpınar’ın odası, yıllarca Dıranas’ın gözünün önünden gitmez. Yerleri öylesine atılmış kitaplarla dolu küçücük bir bekar odasıdır bu.
Tanpınar, Dıranas’ı karşısına oturtup ondan yazdığı şiiri okumasını ister ve şiirini çok beğendiğini söyler. Bir de yere atılmış kitaplar arasından birini alır, “Bunu okuyacaksın” diyerek eline tutuşturur. Kitabın üzerinde “Les Fleurs du Mal” yazar. Genç şairin henüz adını da dilini de bilmediği bir şairdir bu. Dıranas, Baudelaire’in “Kötülük Çiçekleri”ni okuyabilmek için Fransızca öğrenir. 
Baudelaire, Dıranas’ı çok etkiler; yalnız şiir anlayışını değil, dünya görüşünü de... Uzun yıllar bu etkiden kurtulamaz: “Belki Fransız edebiyatının en büyük adamı olan bu şair, benim fikrimde bir müddet kasırga gibi esmiştir. Ondan ne kadar bitkin ve harap çıkmışımdır. Belki bende, benim kendimde mevcut her şeyi önüne katıp götürmek üzere idi” der.
Onu kendi deyişiyle ‘Baudelaire’in elinden kurtaran’ ise çevirilerini de yaptığı Dostoyevski olmuştur. Dostoyevski onu Baudelaire’in sarsıcı dünyasından ‘elinden tutup bir anda kendi dünyasına çekiverir’.
Ancak eleştirmenler, Dıranas şiiri söz konusu olduğunda, özellikle Cahit Sıtkı Tarancı’yı da birlikte anarak, Baudeleire’in, bir diğer Fransız şair Verlaine’in ve sembolizmin etkisinden daima bahsedecektir.
Ahmet Oktay, Dıranas’ın şiiri üzerine yazdığı “Geliştirilememiş Bir Şiir Üzerine Notlar” adlı yazısında onun Baudelaire’e özellikle şiirinin içeriği dolayısıyla Cahit Sıtkı Tarancı’dan daha yakın olduğunu söyler. Oktay’a göre, Cahit Sıtkı biçem ve biçim olgularını ön planda tuttuğu için sorunu sadece söyleyiş açısından ele almıştır. Dıranas’ın şiiri ise taşıdığı ‘daemonic’ (şeytani) yan dolayısıyla; her ne kadar ‘kötülüğü tümüyle kucaklamaktan, açımlamaktan ve verili aktörenin karşısına dikmekten’ ürkse de, “Kötülük Çiçekleri”nin dünyasına daha yakın durur.  

İLK ŞİİR ‘BİR KADINA’
Dıranas ise, çevirilerini de yaptığı Baudelaire’in, şiirinde ancak sınırlı bir etkisi olduğunu sık sık vurgular. Erdal Öz ile yaptığı bir söyleşide, aslında şiirinde, Baudelaire’in ‘B’sini bilmezken dahi bir ‘şeytani yan’ olduğunu anlatmak için Tanpınar’ın övdüğü şiirinin hatırında kalan son dörtlüğünü okur:
”Kolum kanadım kırık/ Çabaladıkça yazık/ Beni pis bir bataklık/ Kendisine çekiyor.”
Ancak bir tek şiiri içinde, o da ‘biraz’ Baudelaire etkisi olduğunu kabul eder: ”Selâm”.
Dıranas’ın şiiri, çağdaş şiirin içeriksel ve biçemsel etkileriyle hece ölçüsü ve uyak gibi geleneksel biçimleri yoğurarak yeni bir şiir dili ve yapısı kurar.
Türk şiirinde kendi yerini bulacak bu özgün ses, dönemin etkili dergilerinden Milli Mecmua’nın 15 Eylül 1926 tarihli sayısında “Ankara Lisesi’nden Muhip Atalay” imzasıyla yavaş yavaş tanınmaya başlar. Şiirin adı “Bir Kadına”dır. Dıranas, 1928’de Servet-i Fünun dergisinde yayımlanan kimi  şiirlerinde de bu imzayı kullanacaktır.
1929 yılında liseyi bitirince Ankara Hukuk Fakültesi’ne girer. Bu arada Hakimiyet-i Milliye gazetesinde çalışır. Ankara’da bir yandan da şiirle ve edebiyat çevresiyle olan ilişkilerini sürdürür. 1960’lı yıllarda pek çoğu devletin çeşitli bölümlerinde görevler alacak, o günkü siyasi ortamda birleşebilmeleri tuhaf görünen kişilerin bulunduğu bu çevre, Genç Türk Edebiyat Birliği adında bir dernek kurar. 

YENİ BİR ÇEVRE
Bu dernekte Behçet Kemal Çağlar, Hamit Macit Selekler, sonradan Ordu senatörü olacak Zeki Kumrulu, 1962 yılında İçişleri Bakanlığı yapan Hıfzı Oğuz Bekata, yine ‘60’lı yıllarda Yargıtay üyesi olan Rüştü Atilla ve Sıtkı Korkmaz ile İbrahim Saffet Omay gibi adlar vardır. Bu genç topluluk, Hep Gençlik adıyla bir de dergi çıkarır.
Ancak Dıranas, babasıyla aralarında geçen bir tartışmadan sonra hukuk fakültesini yarıda bırakıp İstanbul’a gidince bu topluluktan kopar. Fakülteyi bırakan şair, İstanbul Üniversitesi’nin felsefe bölümünde okumaya başlar. Bir yandan da önce Güzel Sanatlar Akademisi’nde kütüphane müdürlüğü, ardından Dolmabahçe Resim ve Heykel Müzesi’nde müdür yardımcılığı yapar.
Yepyeni bir edebiyat çevresi, içki ve şiir... İstanbul’da Dıranas’ı bekleyenler bunlardır. Artık edebi kimliği yavaş yavaş oturmaya başlamış olan şair, burada Türk edebiyatına yön verecek kuşaktaşlarından oluşan bir toplulukla birliktedir: Cahit Sıtkı, Sait Faik, Orhan Veli, Şevket Rado, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Sabahattin Ali.
Garip akımına katılmak için ilk teklifi İstanbul’da alır Dıranas. Bir gün, Orhan Veli ve arkadaşları Dolmabahçe Resim ve Heykel Müdürlüğü’ne gelip Dıranas’a ilk yenilikçi şiir denemelerini gösterirler ve kendisinin de bu akımın içinde yer almasını isterler. Fakat Dıranas o zamanlar buna pek yanaşmaz.
Sonradan Garip şiirini Türk şiirini Batılı şiire yaklaştıran adımlardan ilki olarak görmesine rağmen, Dıranas’ın şiir tutumu böyle bir akımda yer almasına engel olur. Köktenci ve bir topluluk içinde gerçekleşecek türde yenileşmeden çok, sanatçının kendini yenilemesinin esas olduğunu düşünür çünkü.
Bu nedenle de kendini muhafazakar bir şair olarak nitelendirir:
“Ben sanatta muhafazakarlığa inanmış bir adamım. Bence sanatta yenilik, kendi kendini inkar eden, birtakım değişmelerle yapılan bir şey değildir. Bir sanatın yeniliği, bulunan bir küçük tohumun yeşertilebilmesi, büyütülebilmesi ve bir ağaç haline getirebilmesi için sanatçının gösterdiği çabada gizlidir. Yani bir sanatçı, hangi alanda olursa olsun, eserine kendi kişiliğinin damgasını vurabilme sevdasında olmalıdır. Değişiklik, kendi ana temasının çevresinde olur ancak. Yani deyim yerindeyse, bir rengin kendine özgülüğünü arayıp bulma savaşıdır yenilik”.

TUTUCU DEĞİL ISRARLI
Turgut Uyar, Dıranas şiirini ‘mutlu bir anakronizm’ olarak yorumlayacaktır: “Duygulanmasının soyluluğu ile sonsuz derecede gelenekten; şiirini kuruşu, görüntülerini seçişi, soylu ve yeni davranışına karşın gününün dağdağasına vurdumduymazlığı, çeliğine kendi bildiğine göre su verişi ile mutlu bir anakronizm. (...) Ahmet Hamdi, Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Divan ve bütün Fransız şiiri, malzemesi ile Ahmet Muhip’e bir zemin olmuştur. O, büyük ustalık ve incelikle, geçmişlerin deneylerinden yararlanır... Objesi hayat değildir, şiirdir; bütün şairlerin geçmişidir, şiirleridir (....) Ahmet Muhip, özü bütün şiirlerine yayılan şairlerdendir; onu Hececiler’den ve öbürlerinden ayıran özelliği de budur”.
Dıranas, tüm bu kaynakları özümseyip yepyeni bir ses yaratmıştır kendine. Bu nedenle de şiir yazdığı dönemindeki akımlardan ne Hececiler’in ne Yedi Meşaleciler’in ne de Garipçiler’in yanında yer almadan kendine özgü bir şiir anlayışı edinir. Ancak yapılanları her zaman takip ve takdir eder.
Dıranas’ın muhafazakarlığı tutuculuktan çok ısrarı ifade eder: “Benim şiirlerimde vezin vardır, kafiye vardır. Ama ben ne kafiye düşkünüyüm ne vezin mutaasıbı” diyecektir.
Dıranas İstanbul’a geldiğinde kendini İstanbul’un bohem yaşantısının tam kalbinde bulur. İçki ve şiir hep yanıbaşındadır. Ünlü “Fahriye Abla” şiiri, “Şehrin Üstünden Geçen Bulutlar”, “Selâm”, “Kargalar”, “Darağacı”, “Ayaklar” ve “Kezban” şiirleri bu dönemin ürünleridir.
“Fahriye Abla” şiiri, Varlık’ın 15 Şubat 1935 tarihli sayısında çıktığında genç şairler arasında olay yaratır. Pek çoğu şiiri beğenir, ancak bazıları şiirin ciddi bir edebiyat dergisinden çok bir mizah dergisinde yer alabileceği kanaatindedir.
Fakat zaman bu görüştekileri yanıltır. “Fahriye Abla”, o kadar beğenilir ve şairle o kadar özdeşleştirilir ki, gün gelir Dıranas Edip Cansever’e bu şiirden bıktığını bile söyler.
 Fahriye Abla, Ahmet Muhip Dıranas’ın babası askeri fabrikada işçiyken kaldıkları İşçi Evleri’nde annesinin komşusudur.
Dıranas’ın şiirde “Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi” dediği Fahriye Abla, evli ve çocuklu bir kadındır. Şair ise 15-16 yaşlarında bir genç. Kendinden yaşça büyük bu kadına duyduğu beğeni, Dıranas’ın yıllar sonra yazacağı ve dillere pelesenk olacak “Fahriye Abla”nın ilk hayallerini ona verecektir. 

LAVANTA KOKULU KEDER
Belki “Fahriye Abla” kadar olmasa da Dıranas denince akla gelecek şiirlerden biri de “Olvido”dur, “Hoyrattır bu akşamüstleri daima” dizesi hafızalardan silinmez. Çünkü bu dizenin ardından gelecek duyguları bilen bilir: Lavanta çiçeği kokan kederler, dalga dalga hücum eden pişmanlıklar, ruhu delik deşik eden oklara dönüşmüş anılar, ömrün en güzel türküsü aldanış ve daha nice duygular...
Edip Cansever’in ‘benzersiz duyarlıklar üreten, doğurgan bir şiir’, ‘bağırtısı, öfkesi, çalımı olmadığını’ söylediği bir şiirdir “Olvido”. Gösterişsizliği ve sessizliğiyle okuru da unutuş ve aldanış davetine çekiverir. Bu sessiz davetiyle de yine Cansever’in sözleriyle ‘yaşlanmayan bir şiirdir’, ‘Türk şiirinin başyapıtlarından biridir’.
Dıranas İstanbul’dayken şair ve yazar arkadaşlarıyla sık sık Beyazıt’taki Küllük kahvesinde buluşur. Deyim yerindeyse ‘içki gırla gider’ bu buluşmalarda. Hatta Dıranas, üç gün üç gece süren bir içki âleminden sonra alkol komasına girip hastanede ayılır.
İstanbul’da edindiği bir alışkanlık da esrardır. Öyle ki bir dönem şiir yazamaz hale gelince, Bakırköy’de 1,5 yıl tedavi görür. Ankara’ya döndüğünde bir daha bu alışkanlığa dönmez, ancak içki yaşamında hep olacaktır.

EVLENME KARARI
Dıranas için eğitim ve okul hayatı her zaman onun özgürlüğünü çalan bir düzen demektir. Eğitimi, okulu bir kenara bırakıp sadece sanatla uğraşmak ister, okulu tamamen bırakır.
Dıranas, aynı yıllarda Çocuk Esirgeme Kurumu’nun çocuk tiyatrosu seçim kurulunda da görevlidir. Eşi Münire (Ülker) Dıranas ile 40 yıllık beraberliğinin tohumlarının atılacağı ilk karşılaşma da burada gerçekleşir. Münire Hanım, o dönemlerde teyzesinin Çocuk Esirgeme Kurumu’nda çıkardığı dergileri almak için her hafta buraya uğrar. 
Bir seferinde Muhip Bey içeriye girer. İlk defa göz göze gelirler. Sonrasını Münire Hanım şöyle anlatacaktır: “Girer girmez, o ok gibi bakışları üzerimde hissedince öyle heyecanlandım ki dergileri falan bulamadım. Sonradan öğrendim ki odadaki kadına ‘Ben bu güzel kızla evleneceğim’ demiş”.
Bir hafta sonra tanışırlar. Münire Hanım henüz 15 yaşında bir genç kızdır; Dıranas ise saçlarına kırlar düşmüş, olgun bir adam. Dıranas, genç kıza adının anlamını bilip bilmediğini sorar; yanıt olumsuz olunca açıklar: “Işık demek. Çok güzelsin, ışık gibi.”
Muhip Bey’in diğer bir sorusu da “Şiir sever misin?”dir. Münire Hanım hemen daha on yaşındayken ezberlediği, Dıranas’ın “Serçeler” şiirini okur. Bu sefer, Münire Hanım’ı etkileyecek “Prenses” iltifatı gelir: “Ne güzel okuyorsun, sesin de ne tatlı prenses.” 

TALİHİN CİLVESİ
1940 yılı gelip çattığında Dıranas Münire Hanım’ı ailesinden ister ve ‘ışık kız’la şair evlenirler. Fakat yeni evli çift kısa süre sonra Dıranas’ın sürekli tecil ettiği askerlik gelip kapıya dayanınca ayrılmak zorunda kalır. Canı sıkkın, üzgün bir şekilde “İster misin şimdi Doğu Beyazıt’ı çekeyim” diyerek evden çıkan Ahmet Muhip Dıranas, ‘talihin bir cilvesiyle’ gerçekten de Doğu Beyazıt’ı çeker.
Eve döndüğünde dalgındır, düşüncelidir; gideceği yer Doğu Beyazıt’ın Sürbehan sınır karakoludur. Münire Hanım çok istese ve ısrar etse de Muhip Bey, bilmediği bir maceraya sürüklemek istemediği için ilk başta onu götürmez. Fakat bir yıl sonra Münire Hanım da Doğu Beyazıt’a gider. Tezekle ısınıp, gaz lambası ışığında aydınlandıkları iki odalı, toprak damlı kerpiç evde yaşar çift.
Bu gaz lambasının ışığı altında iki yapıt yazılır: Şairin en güzel şiirlerinden biri olan 180 dizelik destansı “Ağrı” şiiri ve “Gölgeler” oyunu.
Çift, 1946 yılında Ankara’ya döndüklerinde Ahmet Muhip Dıranas, Çocuk Esirgeme Kurumu’nun yayın müdürü olarak çalışmaya başlar. Şiirlerini Varlık, Ülkü, Sanat ve Edebiyat, Yaprak dergilerinde yayımlamaya devam eder.
1947 yılında “Gölgeler” adlı oyunu Sanat ve Edebiyat gazetesinde tefrika edilir. Aynı yıl “O Böyle İstemezdi” adlı tiyatro eserini de bitirmiştir. Bu arada İstanbul’u ve oradaki arkadaşlarını da ihmal etmez. Münire Dıranas’la birlikte İstanbul’a Ahmet Muhip Dıranas’ın yakın dostu olan Sait Faik’in, annesi Makbule Hanım ile oturduğu evde misafir olurlar.
Makbule Hanım, büyük bir konukseverlikle ağırlar onları. Münire Hanım’a oğlunun düzensiz yaşamından ve bir türlü evlenmemesinden şikayet eder. Bir gün daha çok Sait Faik’in kaldığı Burgaz’daki eve giderler. Bahçe içindeki bu güzel evi çok beğenen Münire Hanım içeri girdiğinde gördüğü manzara karşısında şaşkındır: Salonun ortasında kocaman, darmadağınık bir yatak vardır. Her tarafa içki şişeleri, kadehler, çamaşırlar saçılmıştır. Odaya ağır, yoğun bir içki kokusu yayılmıştır. “İşte bu yüzden” der Makbule Hanım, “Oğlumun evlenmesini istiyorum”.

SİYASETE İLK ADIM
İçki, dönemin edebiyat ortamlarının ve sohbetlerinin vazgeçilmezidir. Sadece Sait Faik için değil, pek çok yazar ve şair için de. Ahmet Muhip Dıranas da Ankara’da Cahit Sıtkı Tarancı’nın ve Orhan Veli’nin de müdavimleri olduğu içkili edebiyat gecelerinden vazgeçmez. Kürt Mehmet’in Meyhanesi, Nal Meyhanesi ve Kutlu, şairlerin sık sık gittikleri yerlerdir.
Dıranas hemen her geceyi dışarıda geçirirken, çok kıskandığı ve bu gecelere katılmasını istemediği Münire Hanım ise kitaplara gömülüp onu bekler. Bazen de gece yarıları kocasının sahanlıktan gelen ayak sesleriyle uyanır.
Zaman zaman, duruma katlanamayıp ayrılmayı teklif etse de Dıranas “Ben sensiz yapamam” deyip onu hep ikna eder. Gazetelere de yansıyan bir aldatma haberinden sonra ise Münire Hanım bir kez daha boşanmayı teklif edecektir. Ahmet Muhip Dıranas, karısının dizlerine yatıp ağlar, onun gönlünü alır ve eşini bu kararından vazgeçirir.
Ancak bu olaylardan sonra Münire Hanım rahatsızlanır, kanser teşhisi konur. Durumu ağırlaşınca da tedavi için İngiltere’ye giderler. Burada Münire Hanım’ın kanser olmadığını öğrenirler; 3,5 aylık bir tedavi için kalırlar.
1949’da şair Çocuk Esirgeme Kurumu’ndaki görevinden ayrılıp, Demokrat Parti yanlısı bir gazete olan Zafer’de fıkralar yazmaya başlar. Hemen bir yıl sonra da buradan ayrılır; şiirlerini göz önünde bulundurdu- ğumuzda toplumsal bir yöneliminden pek de bahsedemeyeceğimiz Dıranas, Demokrat Parti’den Sinop milletvekili adayı olur. Fakat seçilemez.
Münire Hanım siyasete atılmasına “Bir sanatçı olarak siyasetle bu kadar ilgilenmen doğru değil” diyerek şiddetle muhalefet eder. Oysa Dıranas, “Siyaset yapmazsam, açlıktan ölürüz” diyecektir. Zira Zafer gazetesine her gün yazdığı fıkralardan aldığı 1,5 lirayla zar zor geçinir aile.
Erdal Öz ile yaptığı söyleşide, bir ülkedeki sanat ile demokrasi ve özgürlüğün koşutluğuna vurgu yapacak ve siyasete ‘fikren, vicdanen ve ödev olarak’ girdiğini söyleyecektir:
“Ben sanatçının her şeyden önce memleketin siyasetiyle ilgilenmesi gerektiğine inanmış bir adamım. Çünkü bir memleket olmazsa zaten sanat varolmaz.(...) Yani siyasete memlekette bir hürriyet rejiminin gelmesine gücümün yettiği kadar yardımcı olabilmek için ve bir hürriyet mücadelecisi olarak girdim. (...) Yani şiirlerim bir gün kalacaksa, şiirlerimin yanında hürriyet için mücadele etmiş bir adam olarak da kalmak isterim.”
Dıranas, milletvekili seçilemeyince Zafer gazetesine geri döner, 1957’ye kadar burada yazmaya devam eder. Sonraki üç yıl boyunca ise Ankara İl Genel Meclisi ve Belediye Meclisi üyeliklerinde bulunur. ‘64 ve ‘65’te tekrar  Sinop milletvekilliğine aday olur; sonuç yine hüsrandır. Milletvekilliği,  politik fıkralar derken şiir geri planda kalır. 2 Eylül 1949’da Şadırvan dergisinde çıkan “Osman Binbaşı” şiirinden sonra yıllarca şiir yayımlamaz.
Nitekim yaşamı boyunca az şiir yayımlayan bir şairdir Dıranas. Hatta bazen ‘tembel bir şair’ olduğu eleştirisi bile yapılır. Tembellik gibi görünenin asıl yüzü ise, bazen bir şiirin üzerinde iki, üç yıl süren titiz bir çalışma ve ‘uzun zaman ıstırap içinde geçen takip’tir.
Ta ki aksayan bir yön kalmayıncaya ve şair şiiri karşında huzur buluncaya dek. Şöyle diyecektir bu huzurla ilgili: ”O zaman bilirim ki saçımın ucundan ayağımın tırnağına kadar her şeyim sakindir o şiirimin karşında”.  

TEK KİTAPLI ŞAİR
Ömrü boyunca da tek bir şiir kitabı yayımlayacaktır Dıranas. Tek şiir kitabı; ilk şiirinden yaklaşık elli yıl sonra 1974 yılında, dergilerde çıkan şiirlerini bir araya getirir ve çıkışı ‘yılın sanat olayı’ olur. Buna rağmen, Dıranas’ın şiirleri her yerdedir: Ders kitaplarında, antolojilerde, takvim yapraklarında...
Bu 50 yıllık uzun bekleyişin arkasında da yine titizlik ve şiirleri ‘şarap gibi eskitmeye bırakmak’ yatar. Kendi deyişiyle ‘şiirin sirkeleşip sirkeleşmediğini’ görmek ister.
Şiir kitabı yayımlamamaktan da hiçbir zaman pişmanlık duymaz, “Bunları yazdığım zamanlardaki gibi ikide bir kitap halinde yayımlamış olsaydım, bugün o şiirlerimin birçoğundan belki de utanacaktım” der hatta.
Yakındığı tek şey ise, antolojilerde yayımlanan şiirlerinin çoğunda yanlışlıklar bulunmasıdır. Söz gelimi, “Fahriye Abla”nın “Yaz kış yeşil bir saksı ıtır pencerede” dizesinde hep ‘ıtır’ sözcüğü eksiktir bu antolojilerde.
Dıranas, tek kitabını ‘esin kaynağı’ eşine ithaf eder: “Münire’ye... Bir gün laf arasında bana ‘Bir beşik gibi sallanır dünya, rahat uyusun diye bütün çocuklar...’ gibi bir söz söylemiştin. O gün bu gün düşünürüm ki, insanların barışını ve evrensel sevgiyi daha özge bir biçimde anlatmak kabil değil. Ben yaşantımı şiire, şiirimi de bu sevgiye verdim. Sanırım, kitapta savaş sözcüğünü bulamayacaksın. Kaldı ki, esinim senden gelir. Onun için kitabı sevinerek sana armağan ediyorum; sana ve bu inançla yaşayanlara, ölenlere”.  

“KİME YAZACAĞIM?”
‘60’lar Ahmet Muhip Dıranas için sıkıntılı geçer. Şiirle de yaşamla da ilgisi giderek kesilir. İl Genel Meclisi Üyeliği görevinden alınınca işsiz kalır ve büyük bir küskünlük dönemine girer. Edebi yaşamı da yoktur, siyasi yaşamı da. Münire Hanım’a sık sık “Ben kimin için yazacağım ki?” diye sorar. Ta ki 1964’te Hisar dergisinde çıkan “Testi” şiirine kadar...
Dıranas, bundan sonra 1966’dan 1972’ye kadar Anadolu Ajansı yönetim kurulu üyeliği yapacaktır. Sonra da Devlet Tiyatrosu edebi kurulu başkanlığı ve İş Bankası yönetim kurulu üyeliği. 1974’te tek şiir kitabını yayımlamasından bir yıl sonra Tevfik Fikret’in “Rübab-ı Şikeste” ve “Halûk’un Defteri” kitaplarından seçtiği şiirlerin dil-içi çevirisini yaptığı “Kırık Saz” kitabı gelir. Ölümüne kadar da başka bir şey yayımlamayacaktır.
1980’e doğru, Dıranas’ın sağlığı giderek bozulur. Artık dudaklarından vasiyet sözcükleri dökülmeye başlamıştır: “Münire ben Sinop’a gömülmek istiyorum. Ama sen de mezarını benim yanımda al, olur mu?”
‘Işık kız’ı daima yanında ister şair. Her yaz gittiği Sinop’taki son yazında artık nefes almakta zorlanır. Müzmin bronşit anfizeme, anfizem de kalp yetmezliğine dönüşür ve şair 21 Haziran 1980’de yaşamını yitirir. Vasiyeti üzerine Sinop’un, soyadını aldığı çam kokulu tepelerine gömülür Ahmet Muhip Dıranas.
Bir başka vasiyeti daha vardır Münire Hanım’a, şaşırtıcı bir vasiyet: “Münire, sakın Fahriye’yi gündeme getirme! Elim kırılsaydı da bu şiiri yazmasaydım. Sen bu konuyu kimseye açma, bu konuyu film yapmak isterler, sakın yaptırma, mani ol”.
Ahmet Muhip Dıranas bir yazısında “Dünyamı, gündelik hayatımı hep şiirin füsunlu aynasından seyrettim” der.  Sayıları az olsa da titizlikle, incelikle yazılmış her şiiri aşkı, hüznü, sıkıntıyı, yalnızlığı ve sonsuzluğa özlemi en güzel ve en yalın haliyle dile getirir.
Turgut Uyar, Dıranas için “Mutlu bir rastlantıdır şiirimizde” der. Şiirleri eskimeyecek bu mutlu ve güzel rastlantıyı es geçmenin bir kayıp olduğunu söyleyerek bitirelim yazıyı. 


FAHRİYE ABLA

Hava keskin bir kömür kokusuyla dolar
Kapanırdı daha gün batmadan kapılar
Bu afyon ruhu gibi baygın mahalleden
Hayalimde tek çizgi bir sen kalmışsın sen!
Hülyasındaki geniş aydınlığa gülen
Gözlerin, dişlerin ve akpak gerdanınla
Ne güzel komşumuzdun sen Fahriye Abla

Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi
Sarmaşıklarla balkonu örtük bir evdi
Güneşin batmasına yakın saatlerde
Yıkanırdı gölgesi kuytu bir derede
Yaz kış yeşil bir saksı ıtır pencerede
Bahçede akasyalar açardı baharla
Ne şirin komşumuzdun sen Fahriye Abla

Önce upuzun sonra kesik saçın vardı
Tenin buğdaysı, boyun bir başak kadardı
İçini gıcıklardı bütün erkeklerin
Altın bileziklerle dolu bileklerin
Açılırdı rüzgarda kısa eteklerin
Açık saçık şarkılar söylerdin en fazla
Ne çapkın komşumuzdun sen Fahriye Abla

Gönül verdin derlerdi o delikanlıya
En sonunda varmışsın bir erzincanlıya
Bilmem şimdi hala bu ilk kocanda mısın
Hala dağları karlı erzincanda mısın
Bırak geçmiş günleri gönlüm hatırlasın
Hatırada kalan şeyler değişmez zamanda
Ne vefalı komşumuzdun sen Fahriye Abla

ÇİĞNENEN VASİYET
Dıranas, ölümünden kısa bir süre önce eşi Münire Hanım’a “Fahriye Abla” şiirini kastederek “Bu konuyu film yapmak isterler, sakın yaptırma, mani ol” demiştir demesine; ancak ‘aklına gelen başına gelir’.
Yapımcı Engin Karabağ, şairin ölümünün üstünden bir yıl geçmeden Münire Hanım’a “Fahriye Abla” şiirini film yapma teklifiyle gelir. Akıllarında Müjde Ar olduğunu söyler. Önce senaryoyu okumak şartıyla teklifi kabul eder Münire Hanım, ancak bu gerçekleşmez.
Kısa bir süre sonra da “Fahriye Abla” magazin gazetelerindedir: “Fahriye Abla yatakta”, “Fahriye Abla hamamda”, “Fahriye Abla erkek beğenmiyor” gibi başlıklarla...
Münire Hanım’ın isteği üzerine senaryo Sinop’a getirilir; ama film zaten çekilmiştir. Münire Dıranas, birtakım şartlar koyarak projeyi imzalar. Ancak ona göre film, şiirin kalitesini taşımaz.
1984’te Yavuz Turgul’un yönetmenliğinde çekilen bu filmin başrollerinde Müjde Ar ve Tarık Tarcan oynar. Film Yeşilçam’ın unutulmazları arasına girerken, Fahriye Abla’yı canlandıran Müjde Ar’ın da ününe ün katar.

Türkiye’de kitabın yargı serüveni

SEMİHA ŞENTÜRK

Türkiye’de kitapları toplatmak, yasaklamak ya da yazarlarını yargılamak ne yazık ki neredeyse sıradan olaylar. Bu ay, Cin-sel Kitaplar dizisiyle yeniden gündeme gelen yargılamalar konusunu ele alalım; ‘yasaklı kitaplar ve yazarlar’ listesi bir hayli kabarık olan Türkiye’nin sanık sandalyesine oturmuş edebiyat dünyasını hatırlayalım istedik.

Son günlerde edebiyat gündemini en çok meşgul eden konulardan biri nedir, diye sorulacak olsa, sanırım hepimizin cevabı zaten okuma oranlarının ‘içler acısı’ halde olduğu, okumanın pek de ‘havalı’ sayılmadığı bir ülkede, kitapların mahkemelere ‘düşmesi’ olacaktır.
Geçen yılın ilk ‘sanık kitap’ haberi Nedim Gürsel’in “Allah’ın Kızları” adlı romanı için gelmişti. 2008 yılının mart ayında basılan roman hakkında şikayet üzerine, temmuz ayında ‘halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik’ suçlamasıyla, takipsizlik kararı verilerek sonuçlanan bir soruşturma başlatılmıştı.
Bu şikayeti görüşen Beyoğlu 2. Ağır Ceza Mahkemesi, Nedim Gürsel hakkında ‘dini değerleri aşağıladığı’ gerekçesiyle dava açılmasına ve 6 yıl hapis istemiyle yargılanmasına karar verdi.
Bu haberin ardından uzun bir süre geçmedi ki, Sel Yayınları tarafından basılan Cin-sel Kitaplar dizisi hakkında müstehcenlik suçlamasıyla dava açıldı. Sel Yayıncılık’ın sahibi İrfan Sancı ile kitapların çevirmeni İsmail Yerguz, aralarında ünlü Fransız şair Guillaume Apollinaire’in “Genç Bir Don Juan’ın Maceraları” adlı kitabının da bulunduğu üç kitap nedeniyle yargılanacaklar.

NÂZIM’DAN UZUN’A
Türkiye’de kitapları toplatmak, yasaklamak ya da yazarlarını yargılamak hepimizin bildiği üzere neredeyse sıradan olaylar. Hatta modern Türkiye’nin siyasi ve edebi tarihi bu kitaplar ve yazarlar üzerinden okunabilir.
Bu ay Nedim Gürsel ve Cin-sel Kitaplar dizisiyle yeniden gündeme gelen yargılamalar konusunu ele alalım; ‘yasaklı kitaplar ve yazarlar’ listesi bir hayli kabarık olan Türkiye’nin sanık sandalyesine oturmuş edebiyat dünyasını hatırlayalım istedik.
Nâzım Hikmet’ten Mehmet Uzun’a, Sait Faik’ten Elif Şafak’a uzanan bu listeyle birlikte karşımıza siyasetle, dönemlerin farklı iktidarları ve onların çıkarlarıyla iç içe geçmiş bir tarih serildi. Bu yazının toplumsal bellek tazelemesi için de oldukça yararlı olacağını söyleyerek dosyamızı açalım.
Kitap yasakları, dönemin siyasi ve toplumsal iklimiyle, iktidarların ideolojik tutumuyla yakından ilgili. CHP’li tek partili döneminde yasaklanan kitaplar, çoğunlukla sosyalizm ve ulusal sorunlarla ilgiliydi. Sözgelimi 1930’lu yıllarda Haydar Rifat çevirisiyle yayımlanan Lenin, Marx ve Engels kitapları... 

EN TANINMIŞ YASAKLI
Bu dönemin en tanınmış yasaklısı ise Nâzım Hikmet’ti şüphesiz. Onun kişisel tarihi Türkiye’nin yasaklar tarihiyle örtüşür. Nâzım, ilk mahkumiyet kararını Sovyetler Birliği’nde okuduğu üniversiteyi bitirip İstanbul’a döndüğünde alır.
1925’te ülkede Şeyh Sait İsyanı patlak vermiş, Takrir-i Sükun Kanunu çıkarılmıştır. Aydınlık dergisinin yayımladığı bir bildiri gerekçesiyle diğer yazar arkadaşlarıyla birlikte Nâzım Hikmet hakkında gıyaben 15 yıl hapis cezası verilir. 1926 yılında Cumhuriyet Bayramı’yla gelen affın ardından, hakkındaki mahkumiyet kararı nedeniyle gittiği Sovyetler Birliği’nden geri dönebilmek için yaptığı başvurular ise kabul edilmez.
Nazım Hikmet’in politik sebeplerle aldığı bu mahkumiyet kararlarıyla başlayan davalar süreci, şiirleri nedeniyle çarptırıldığı cezalarla yaşamı boyunca yakasını bırakmaz. 

5 KİTAPLIK SUÇ
1929’da yayımladığı “835 Satır”, “Jokond ile Si-Ya-U”; bunlardan bir yıl sonra yayımlanan “Varan 3” ve “1+1=1”, döneminde büyük ilgiyle karşılanır, hatta aynı yıl Nâzım’ın kendi sesinden “Salkımsöğüt” ile “Bahri Hazer” şiirlerinin bulunduğu plak 20 günde tükenir. Kahvelerde, lokantalarda, halka açık yerlerde bu plağın dinlendiğini gören polis endişeye kapılıp uyarılarda bulununca, firma plağın yeni basımlarını yapmaktan vazgeçer.
6 Mayıs 1931 günü ise Nâzım Hikmet, yazdığı ilk beş şiir kitabında ‘bir zümrenin başka zümreler üzerinde hakimiyetini temin etmek gayesiyle halkı suça teşvik ettiği’ iddiasıyla hakim karşısındadır. Bu davadan beraat eder, ancak 1933 yılında “Gece Gelen Telgraf” kitabı hakkında üst üste iki dava açılır.
Şair için asıl büyük darbe 1938 yılında Donanma Komutanlığı Askeri Mahkemesi’nde ‘askeri isyana teşvik’ suçundan yargılanarak, Askeri Yargıtay’dan gelen onayla 28 yıl 4 ay ağır hapse mahkum edilmesi olur. 12 yıl boyunca cezaevinde kalır. Cezaevine girdiği 1938 yılından itibaren de şiirleri ülkede yasaklanır; bu yasak 1965’e dek sürecektir.
Nâzım Hikmet, Türkiye’de susturulan fikirlerin ve yazarların bir simgesi haline gelmiştir.
Bir diğer simgesel isim, Kara Harp Okulu son sınıfı öğrencisiyken 1938 yılında Nâzım Hikmet ile birlikte tutuklanan A. Kadir (İbrahim Abdülkadir Meriçboyu)’dir. Ankara Cezaevi’nde kısa bir süre Nâzım Hikmet ile yatan A. Kadir’in, 1943 yılında yayımladığı ve savaş karşıtı şiirler içeren ilk kitabı “Tebliğ” sakıncalı görülerek toplatılır; şair de  yaklaşık 5 yıl sürecek bir sürgüne gönderilir.
1940’lı yıllar tek parti yönetiminin yasaklarını yoğun olarak devam ettirdiği yıllardır. 1946’da yayın hayatına başlayan ve Sabahattin Ali, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz’ın yazarlığını yaptığı haftalık mizah gazetesi Marko Paşa; ‘toplatılmak’ ve ‘yasaklanmak’ denince akla ilk gelen yayınlardan biridir. 
Marko Paşa’nın 16. sayısındaki açıklama, iktidarın demokrasi ve basın özgürlüğü anlayışı konusunda fikir verebilir: “Ne gün fırsat bulursa o gün çıkar, çıktığı gün saat 8 ile 9 arası satılır, 9’da toplamaya başlarlar. Türkiye’deki demokrasinin ve basın hürriyetinin miyarı olan böyle bir acayip mizah gazetesidir.”   

ÇİLE ÇEKEN YAZARLAR
Dönemin en sert muhalefetini yapan, komünist olduğu gerekçesiyle suçlanan derginin tirajı 60-70 binlere ulaşır. Pek çok sayısı toplatılan dergi sık sık kapatıldığından, zaman zaman Merhumpaşa, Malumpaşa, Yedi-Sekiz Hasan Paşa, Hür Marko Paşa gibi farklı adlarla çıkmak zorunda kalır. Kapatılma sebeplerinden biri de adındaki ‘paşa’ sözcüğünün Milli Şef İsmet Paşa ile alay ettiği düşüncesidir. Dergide yazanların tümü de yazdıkları nedeniyle hakim önüne çıkıp yargılanmıştır.
Türkiye’de Nâzım Hikmet ile birlikte yazar olmanın ‘çile’sini en çok çekmiş adlardan biri de Sabahattin Ali’dir. Marko Paşa’daki yazılarından önce de ‘Gazi’ye tahkir’, ‘komünist etkinliklerde bulunmak’ gibi çeşitli suçlarla yargılanan, hapishanede yatan ve polis tarafından sürekli izlenen  Ali, yurt dışına kaçmak isterken 1948’de, kendisini yurt dışına kaçırmak üzere anlaştığı Ali Ertekin tarafından öldürülür.
Marko Paşa’nın yazar kadrosunun yazdıkları kitaplar yüzünden de iktidarla başı derttedir. Aziz Nesin’in 1948 yılında yayımladığı “Aziznâme” adlı taşlama kitabı hakkında İstanbul 2. Ağır Ceza Mahkemesi’nde dava açılır sözgelimi.
Nesin 4 ay boyunca tutuklu olarak yargılandıktan sonra aklanır. Ancak bunun üzerinden çok geçmeden Marko Paşa kapatılınca yayımlamaya başladığı Baştan, bu da kapatılınca Yeni Baştan adıyla çıkan dergide Türkiye’nin yasaklı yazarlar listesinde yer alan Georges Politzer’in “Marksist Felsefe Dersleri” adlı kitabından bir yazı çevrince, yaşamının 16 ayını Üsküdar Paşakapısı ve Niğde cezaevlerinde geçirir. 

HEM SINIF HEM KIRMIZI!
Rıfat Ilgaz ise 1940’lı yıllar için oldukça anlamlı bir sözcüğü -”Sınıf”- kitabının adı olarak seçince kendini hakim karşısında bulur. 1944 yılının Ocak ayında yayımlanan Ilgaz’ın ikinci şiir kitabı “Sınıf”ın kapak rengi de kırmızı olunca, kitap yasaklanmaktan kurtulamaz ve yazarı 6 aya mahkum edilir. Rıfat Ilgaz, bir süre saklansa da sonradan cezasını çekmek üzere teslim olur. 1948’de yayımlanan “Yaşadıkça” kitabı ise yayımlanır yayımlanmaz Sabahattin Ali’nin “Sırça Köşk” (1947) adlı öykü kitabıyla birlikte Bakanlar Kurulu kararıyla toplatılır.
‘40’lı yılların belki de en şaşırtıcı yasaklı kitaplarından biri ise Sait Faik’in “Medar-ı Maişet Motoru”dur. Kitap 1944’te yayımlandığında sıkıyönetim mahkemelerince toplatılır. Kitabın toplatılma gerekçesi ise bir Aziz Nesin öyküsüne konu olacak kadar ilginçtir: Kitaptaki kahramanlardan biri eski bir asker kaputu giymektedir. Ve fakat sıkıyönetim, askerin eski bir asker kaputu giyemeyeceğine hükmetmiştir.
Takvimler 1950’yi gösterdiğinde Türkiye yeni bir döneme girer. CHP’nin uzun yıllar süren tek parti yönetiminden sonra ülkede yeni bir iktidar vardır: Demokrat Parti (DP). DP iktidara gelmeden bir yıl önce ise, partinin seçimlerde içeriğinden çokça faydalanacağı, ‘köy edebiyatı’nın da çığır açıcısı olarak görülen Mahmut Makal’ın “Bizim Köy” romanı sanık sandalyesindedir. Makal, ‘Anadolu köylerinin ekonomik ve sosyal yapısını kötü göstererek komünizm propagandası yaptığı’ gerekçesiyle 1949 yılında tutuklanır. 

DP DÖNEMİ
1950’de yönetim değişir, DP iktidarı dönemi başlar; ancak kitap yasakları konusunda olumlu bir gelişme olmaz. Yasaklı kitaplar hâlâ yasaklıdır; onlara yenileri eklenir, yazarlar tutuklanmaya, cezaevlerinde yatmaya devam eder. 
Siyasi kitaplarının yanı sıra pek çok şiir kitabı da yasaklanır. Bunların arasında Arif Damar’ın, Melih Cevdet Anday’ın, Şükran Kurdakul’un ve Metin Eloğlu’nun kitapları da vardır. 1957 yılının Ocak ayında Arif Damar’ın “Günden Güne” adlı şiir kitabı yasaklanır, diğer yasaklama kararları da bunun arkasından sökün eder. Üç hafta sonra Melih Cevdet Anday’ın “Yan Yana” adlı şiir kitabı için yasaklama kararı gelir; sadece 48 saat sonra da Şükran Kurdakul’un “Giderayak” şiir kitabı kara listeye girer. 42 günlük bir aradan sonra ise Metin Eloğlu’nun “Sultan Palamut”u yasaklama engeline takılır.
DP iktidarının devrildiği 27 Mayıs 1960 darbesiyle birlikte öteden beri yasaklı olan sosyalizm ve komünizm içerikli kitapların yanına dini nitelikli kitaplar eklenir. Yaşar Kemal, kurucuları arasında yer aldığı Ant dergisinde yayımlanan yazılarından dolayı çeşitli kovuşturmalara uğrar. Aynı derginin yayınları Emile Burns’ün  “Marksizmin Temel Kitabı” adlı yapıtı yayımlayınca yayınevinden sorumlu olan Yaşar Kemal de 18 ay hüküm giyer, ancak karar Yargıtay tarafından bozulur. 

12 MART ROMANLARI
Bir taraftan Sabahattin Eyuboğlu ile Vedat Günyol’un Fransız İhtilali’nin devrimci yazarı François-Noil Babeuf’tan çevirdikleri “Devrim Yazıları” adlı kitap toplatılırken; bir taraftan da Nurculuk tarikatının kurucusu sayılan Said Nursi ile ilgili kitaplar dönemin gözde yasaklıları arasına girer. “Bediüzzaman ve Nur Risaleleri” ve “Said Nursi’nin Hayatı” kitapları darbeden hemen bir yıl sonra yasaklanır, “Asa-yı Musa” ise 1965’te.
Bir başka ilginç yasak şiir kitabı ise 1930’ların yenilikçi şairi Ercüment Behzat Lav’ın 1931’de yayımlanan “S.O.S”idir. Adı sürrealizmle, fütürizmle anılan ve yazdığı dönemde Nâzım Hikmet ile başlayan toplumcu şiir akımına yakın durmayan Lav’ın “S.O.S”i, 1965’te yasaklanarak raflardan kaldırılır.
1968 yılında ise yasaklılar listesine ünlü Fransız yazar Andre Malraux “Umut” romanıyla girer. “Umut”, 4. Sulh Ceza Mahkemesi’nin kararıyla içinde komünistlik propagandası görüldüğü için toplatılır.
1960 darbesinden 11 yıl sonra Türkiye 12 Mart 1971 sabahı bir başka darbeye uyanır. Muhtırayla birlikte edebiyatta 12 Mart’ı konu alan romanlar ağırlık kazanır. Darbeden geriye Türkiye’nin tarihine idamlar, kanlı olaylar ve işkencelerle birlikte, 12 Mart romanları olarak anılacak pek çok roman da kalacaktır. Bunların en ünlülerinden biri de Sevgi Soysal’ın yazdığı “Şafak”tır (1975).
Sevgi Soysal, askeri müdahaleden sonra siyasal nedenlerle 8 ay cezaevinde tutuklu kalır. Ancak Soysal’ı hakim önüne çıkaran kitap, şaşılacak şekilde, politik içerikli değildir. 1970’te yayımlanan, kadın-erkek ilişkilerini ele aldığı “Yürümek” adlı romanı müstehcenlik suçlamasıyla toplatılır ve Soysal kısa bir tutukluluk döneminin ardından program uzmanı olarak çalıştığı TRT’den ayrılmak zorunda kalır.
Aynı dönemde hakim karşına çıkan bir yazar da Can Yücel’dir. Hem de şiir kitaplarıyla değil, çevirileriyle. Öldüğünde dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’e hakaret ettiği gerekçesiyle hakkında kesinleşmiş bir yıl iki ay hapis cezası bulunan, yönetimlerle başı pek hoş olmayan Can Yücel; 12 Mart’ta Che Guevara ve Mao’dan çeviriler yaptığı gerekçesiyle 15 yıl hüküm giyer ve Adana Cezaevi’nde gönderilir. 3 yıl sonra, 1974’te af çıkınca salıverilir.
Can Yücel’in de Sevgi Soysal’ınki gibi müstehcenlik gerekçesiyle toplatılan bir şiir kitabı vardır: “Rengahenk”. Bu kitap, 1980 darbesi sonrasında raflardan kaldırılır.
1980’den sonraki yasaklara ve yasaklılara geçmeden önce 1970’li yılların devlet eliyle gerçekleştirilen en büyük ‘kitap katliamı’ndan söz etmeliyiz. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), 16 Ekim 1975’te valiliklere yolladığı bir genelgeyle okul kütüphanelerinden bazı kitapların toplatılmasını ister.
Gerekçesi de ‘MEB’in bazı okulların sınıf ve okul kitaplıklarında mizah edebiyatı adı altında veya memleket gerçeklerini aksettirdiği iddiası ile yayımlanan, fakat gerçekte milli terbiyemize aykırı, ahlâk, aile, hatta cemiyet değerlerimizi yıkmaya matuf kitapların bulunduğunu müşahede etmesi; aynı zamanda bu kitapların, gayeleri kurulu düzeni yıkmak olan istikameti belli bazı yazarlara ait oluşunun MEB’in dikkatinden kaçmaması’dır.
MEB’in  okul kitaplıklarından toplatılmasını istediği kitaplar listesinde dünya ve Türk edebiyatının en önemli adları yer alır: Charles Dickens’tan Albert Camus’ya, Gogol ve Dostoyevski’den Jean Paul Sartre’a, Orhan Kemal’den Sabahattin Ali’ye, Tarık Dursun K.’dan Yaşar Kemal’e ve Çetin Altan’a  uzanan bir listedir bu. 

SARTRE’DAN TELGRAF
Aziz Nesin; başkanlığını yaptığı Türkiye Yazarlar Sendikası adına 17 Ocak 1976’da yayımladığı basın bülteniyle MEB’in bu uygulamasını Nazi Almanyası’nda ve faşist İtalya’da benzerleri görülmüş olan kitap düşmanlığı ve kitap kıyımına benzeterek, dönemin Milli Eğitim Bakanı Ali Naili Erdem’i ve ortak üyesi bulunduğu hükümeti kültür düşmanı ilan eder.
Pek çok yabancı yazar da gönderdikleri telgraflarla Türkiye Yazarlar Sendikası’nı destekler. Bunlardan biri de, adı “İş İşten Geçti” kitabıyla toplatılması istenen kitaplar listesinde yer alan Fransız yazar ve filozof Jean Paul Sartre’dır. Sartre mesajında, “Aralarında kitaplarımın da bulunduğu Fransız kitaplarına uygulanan yasaklayıcı tedbirleri onur kırıcı olarak karşılıyor, mücadelenizi paylaşıyorum. Dostluklarla” yazar.
Yasaklanan kitaplar ve yazarlar, MEB’in kara listesi, sanırız ki pek çok politik olay kadar 12 Eylül’ün ayak seslerini duyuranlar arasındadır. Evlerin basılıp sakıncalı kitapların arandığı dönemler, ‘80’lerde yaşayan aydın kesim için ‘70’lerden alışık oldukları bir durumdur zaten. ‘70’lerde okullardan da, evlerden de ırak tutulması gereken kitaplar 1980’lerle çığ gibi büyür:  ‘80 darbesinden sonra Aziz Nesin’in, Yaşar Kemal’in, Tolstoy ve Dostoyevski’nin eserleri yasaktır.
Nedim Gürsel’in darbeden sonra “Uzun Sürmüş Bir Yaz” (1976) adlı öykü kitabı da uzun süre yasaklanır. 1983’te yayımlanan “Kadınlar Kitabı” ise basımından 10 gün sonra müstehcenlik iddiasıyla toplatılır. 
Adalet Ağaoğlu’nun “Fikrimin İnce Gülü” romanı hakkında, ‘askeri kuvvetleri tahkir ve tezyif (küçük düşürmek)’ suçlamasıyla dava açılır. Kitap, 1981 yılında dördüncü basımından sonra toplatılır. İki yıl süren davanın ardından Ağaoğlu aklanır. “Bir Düğün Gecesi” ise ‘ihbara rapten’ savcının masası üzerindedir, ancak o, soruşturma aşamasında kalır. 
Şair Yaşar Miraç’ın şiir kitapları da 12 Eylül sonrasında yasaklananlar arasındadır: “Trabzonlu Delikanlı”, “Taliplerin Ağıdı” ve “Gül Ekmek” adlı şiir kitapları yasaklanır, Miraç  aklanır, ancak kitapların yasağı tam yedi yıl sürer.
‘80’li yıllarda kitapları toplatma ya da yasaklama gerekçelerinde politik sebeplerle birlikte  ‘müstehcenlik’ suçlamaları ağır basar. 1985 yılına bakalım sözgelimi... Bu yıl, Can Yayınları tarafından basılan iki kitap, müstehcen bulunduğu için toplatılır ve haklarında dava açılır. Bunlardan biri Henry Miller’ın Amerika’da da 1960 senesine kadar basılması yasaklanmış “Oğlak Dönencesi” romanıdır. 12 Eylül darbesinden sonra Turgut Özal’ın Başbakanlığa bağlı olarak kurduğu Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu, yaklaşık 3 yıl süren dava sonunda kitap hakkında 1988 yılında mahkumiyet kararı verir. 


YAYINCILARIN OYUNU
Can Yayınları kararı temyize götürüp reddedilince Henry Miller Türkiyeli okura yasaklanmış olur. Ancak, Miller’ın kitabı yayıncılar arasında Babıali tarihine geçecek bir dayanışma yaratır. 39 yayınevi bir araya gelerek kitaptaki muzır cümlelerin yerlerini boş bırakarak “Oğlak Dönencesi”ni yayımlar.
Bu arada kitabın başına Muzır Neşriyat Kurulu’nun raporu, savcının son iddianamesi ve Can Yayınları’nın sahibi Erdal Öz’ün savunmasının metni eklenir. Bu sayfalarda romanın içinde boş bırakılan sakıncalı cümlelerin tümü, sayfa numaraları da belirtilerek yer alır.
Roman, daha yayımlandığı gün yeniden toplatılır, 39 yayımcı da kendini hakim önünde bulur. Ama tüm bu ‘muzır’ oyun, yasalara uyumlu olduğu için yayıncılar aklanır. 
Yine 1985’te Ahmet Altan’ın “Sudaki İz” romanı üçüncü baskısı yapıldıktan sonra müstehcenlik suçlamasıyla toplatılır. Ertesi yıl ise Kür’ün “Bitmeyen Aşk” romanının halkın ar ve haya duygularını incittiğine karar verilir. Aynı yıl toplatılma sırası Pınar Kür’ün bu defa “Asılacak Kadın” romanındadır. 

YENİ HEDEF ETNİSİTE
1990’lı yıllarda politik yasakların merkezi, sol ideolojik yayınlardan Ermeni ve özellikle Kürt meselesini ele alan kitaplara kayar. Politik yayınlar için 2000’li yıllarda da aynı durum söz konusudur. Sözgelimi, Prof. Wadie Jwadeh’in “Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi”, Evrensel Yayınları’nın “Kürt Sorunu ve Demokratikleşme” kitabı 2000’de yasaklardan nasibini alanlar arasındadır.
‘Ahlaka mugayir’ eser avı bu yıllarda da devam eder; Şebnem İşigüzel’in “Hanene Ay Doğacak” adlı ilk öykü kitabı 1990’lı yılların muzır kitaplarındandır, 2000’li yıllarda ise küçük İskender’in “666” adlı şiir kitabı, Bedri Baykam’ın “Kemik”i, Enis Batur’un “Elma”sı bu ava takılanlardandır. Müstehcen bulunan kitaplar arasında çeviriler de bulunur: Philip Roth’un “Portnoy‘un Feryadı” adlı romanı, Pedro Almadovar’ın “Patty Diphusa Hikayeleri”, Chuck Palahniuk’un “Tıkanma” adlı romanı sözgelimi.
2000 yılının kitaplarla ilgili yaşanan ve gündemi uzun süre meşgul eden en olumsuz gelişmelerinden biri ise, Mehmet Uzun’un yayım tarihleri çok eski olmasına, herhangi bir soruşturmayla karşılaşmamışlıklarına, üstüne üstlük İstanbul’da da daha önce yayımlanmalarına rağmen altısı Kürtçe olan yedi kitabının, Diyarbakır DGM tarafından yasaklanmasıdır. Yapılan itiraz üzerine DGM kararından geri döner.
Elif Şafak’ın politik sebeplerle, üstelik Türk Ceza Kanunu’nun(TCK) çokça tartışılan 301. maddesine dayanarak yargılanması ise son on yılın en vahim gelişmelerinden. Şafak’ın Türk ve Ermeni asıllı bir ailenin iç içe geçmiş tarihini anlattığı romanı “Baba ve Piç” hakkında Kemal Kerinçsiz ‘Türk milletini soykırımcı olarak göstermek, Türklüğü aşağılamak’ iddiasıyla dava açar. Elif Şafak ve kitabı yayımlayan Metis Kitap’ın editörü Semih Sökmen hakkında soruşturma başlatılır, ancak Avrupa Parlamentosu’nun 2006 Türkiye Raporu görüşmelerine dahi konu olan dava beraatle sonuçlanır.

DURUM HÂLÂ VAHİM
2000’li yılların başlarında yine müstehcenlik iddiasıyla bazı kitapların imhasına karar verildi. Bunlardan üçü, 2003 yılında İstanbul 2. Asliye Mahkemesi tarafından imha kararı verilen Marquis de Sade’ın “Yatak Odasında Felsefe ya da Ahlaksız Eğitmenler”, Erje Ayden’in “İkinci Caddenin Çılgın Yeşili” ve yine aynı yazarın “Hauptbahnof’tan Bir Trene Bindim” adlı eserleri...
Bu kitaplara yönelik imha kararına ‘halkın ar veya haya duygularının incitilmesi veya cinsi arzuların tahrik ve istismar eder nitelikte genel ahlaka aykırı yayın yapılması’nı düzenleyen 426 ve 427. maddeler gerekçe gösterildi.
Artık 2009’dayız ve 1920’lerden bu yana değişmeyen olumsuzlukların başında kitap toplatma, yasaklama, imha haberleri geliyor. Türkiye Yayıncılar Birliği Yayınlama Özgürlüğü Komitesi’nin raporlarına göre 2008 ve 2009 Haziran ayları arasında ise 26 yayınevinin yayımladığı 62 kitap hakkında yargılama süreci başlatıldı. Bunlardan 25 mahkumiyet, 5 beraat, 2 takipsizlik kararı çıktı. Kısacası durum hâlâ çok vahim! 

DÜŞÜNCEYE ÖDÜL
Türkiye Yayıncılar Birliği, Türkiye’de düşünce ve ifade özgürlüğü için mücadele eden yazarlara destek vermek amacıyla 1995’ten bu yana Düşünce ve İfade Özgürlüğü ödülleri veriyor. “Bu son olsun” temennileriyle verilen ödülü alanlar arasında Yaşar Kemal, Elif Şafak, Perihan Mağden, Enis Batur, Mehmet Uzun da bulunuyor.
2009 Ödülleri ise yazar Nedim Gürsel, Sel Yayınları sahibi İrfan Sancı ve Şanlıurfa’da 54 yıldır kitapçılık yapan Naci İpek’e verildi.
Türkiye’nin yasaklı kitaplar üzerinden okunacak tarihi  bir ibret tarihi. “Türkiye neden okumuyor?” diye sorarken, her yasak ya da toplama kararıyla çığ gibi büyüyen bu iç karartıcı tarihi de düşünmeliyiz.
Çünkü bu türden yasakların konulduğu her ülkede olduğu gibi, burada da okumak ve yazmaktan ancak ‘imtina edilir’. Nitekim sonuç da ortada.
Kitapların ve yazarların yargılanmadığı, yasaklanmadığı, toplatılmadığı bir ülkede yaşamayı dilemek hepimizin hakkı...  Böyle bir ülkeye kavuşmak dileğiyle...

GÖRÜŞLER

Kitapları yargılanan yazarlar anlatıyor
“200 yıldır Fransa’da böyle bir suçlama yok”
Nedim Gürsel

İlk kitabım “Uzun Sürmüş Bir Yaz”, 1980 darbesinden sonra Türk Ceza Yasası’nın 159. maddesi gereğince ‘devletin güvenlik kuvvetlerini tahkir ve tezyif’ suçlamasıyla toplatılmıştı. Bu kitap 1976 yılında Türk Dil Kurumu Ödülü’nü aldığında bu ödülü bana bizzat Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk vermişti.
Dolayısıyla şaşırdım, çünkü çelişkili bir durum vardı ortada. Cumhurbaşkanı’nın elinden aldığım bir ödülü hak eden kitabım, orduya hakaret suçlamasıyla toplatılmıştı ve askeri mahkemede yargılanıyordu. Tabii ciddi bir yargılamaydı, çünkü o dönem bir baskı dönemiydi. Fakat uzun süren bir yargılamadan sonra beraat ettim.
Sonra “Kadınlar Kitabı” toplatıldı. Bu kez müstehcenlik gerekçesiyle, 426. maddeden. Bir yazarın TCK’nın ilgili maddelerini böylece öğrenmiş olması da bana aykırı geliyor. Ama o dönemde Türkiye’de kitaplar toplatılıp yazarlar yargılanıyordu. 
Ama Avrupa Birliği’ne tam üyelik hedefleyen Türkiye’de 2008’de yayımlanan “Allah’ın Kızları” adlı romanımın ‘toplumun bir kesiminin dinsel değerlerini aşağılama’ suçlamasıyla yargılanması, Türkiye’nin bir türlü düşünce özgürlüğü konusunda yol alamadığının bir kanıtı.
Neredeyse bir yıldır süren bir yargılama süreci yaşıyorum; ipe sapa gelmez suçlamalar nedeniyle, bağlamlarından çıkarılıp çarpıtılmış cümleleri suçmuş gibi gösteriyorlar. Bu nedenle yargılanan bir yazarım; zihnim bununla meşgul, halbuki oturup yeni romanımı yazmak istiyorum. Bundan sonra da otosansür gibi bir mekanizma çalışmasa bile daha dikkatli olacağım. 

Kitaptan korkmayalım
Duruşmanın ikinci celsesinde Paris’ten kalkıp romanımın arkasında durmak için geldim. Çünkü yobazların elinde kepaze olsun diye yazmadım ben “Allah’ın Kızları”nı. İnsanlar, okurlar tat alsınlar, hayal kursunlar, belki İslam coğrafyasını, İslam tarihini tanısınlar diye yazdım.
Kitaptan artık korkmamamız gerekiyor, insanlık tarihi boyunca kitap yasakları olmuş, özellikle teokratik toplumda. Diyeceğim, bu görece suçlamalar toplumdaki normlara, değer yargılarına göre değişiyor. Ama demokratik ve uygar bir ülkede, düşünce özgürlüğünün temel değerlerden biri olarak kabul edildiği ülkelerde bu tür olaylara artık rastlanmıyor. Hele hele dini hakaretle suçlama, örneğin uzun süreden beri yaşadığım Fransa’da Voltaire’den bu yana, Aydınlanma Çağı’ndan bu yana yok; tam  200 yıldır böyle bir suç yok. Çünkü gerçekten laik bir toplumda böyle bir şuç olamaz.
Hele söz konusu suçu bir romanın işlediği söz konusu bile edilemez; bu gülünç bir şey. Gülünç olduğu ölçüde de vahim. Çünkü Türkiye’de hâlâ ne yazık ki bir yazar bir roman yazdığı için ve romanında dine hakaret ettiği suçlamasıyla mahkum edilmek istenebiliyor. 



“Beni en çok üzen, kitaplarımın ölmeden mezara girmesiydi”
Pınar Kür

Şimdiki durumla benim kitaplarımın yargılandığı zaman arasındaki fark şuydu: Bizim kitaplarımız toplatılıyordu. Raflarda satılması mümkün değildi. Şimdi birtakım yargılamalar yapılıyor, ama kitap yine de satılıyor. Bizim kitaplarımız toplatılırdı ve artık nereye atılıyorsa bir daha kitapların geri gelmesi hiçbir zaman mümkün olmazdı. Biz bunu biliyorduk.
Kitaplar mahzenlere atılıyor, su altında kalıyor, yani çürümeye bırakılıyordu. Tabii beni en çok sinirlendiren ve üzen şeylerden biri, mecazi olarak da, gözümün önünde kitaplarımın ölmeden mezara girmiş gibi olmasıydı.
Kitaplarımdan biri mahkemelere gitti: “Yarın Yarın”. Sıkıyönetimce ‘komünizm propagandası yaptığı’ gerekçesiyle toplatıldı ve yasaklandı. Selimiye’de duruşmaya gidiyordum; karanlık, taş duvarlı Selimiye’de, o dönemde, 12 Eylül’de, kapıdan girmek ayrı merasim, kimliklerin alınması ayrı merasimdi. Orada başka sebeplerden yargılanan gençlerle koridorlarda karşılaşmak benim için ayrı  bir stresti. 
“Bitmeyen Aşk” ile “Asılacak Kadın” ise muzır yasasıyla yargılandı. Ondan sonraki kitaplarımda cinsellik yoktu ama bu konuda söyleceklerimi söylemiştim. Bu nedenle mi yoksa otosansürden mi bunu kestirmek zor, ama sonraki kitaplarım cinsellikle ilgili olmadı. 

“Türkiye’yi terk edebilirdim”
“Yarın Yarın”ın davası 1983’te başladı, 1986’da da ötekiler...  Artık ben her telefon çaldığında “Dur bakalım bu sefer ne yasaklandı?” diye bir korkuya kapılmıştım. “Asılacak Kadın” yayımlandıktan 7 sene, “Yarın Yarın” da 6 sene sonra yasaklandı.
“Bitmeyen Aşk” ise yayımlandı, hemen ertesinde ikinci baskısı yapıldı, üç ay bile geçmeden yasaklandı ve toplatıldı.
Bu durumda sizin eseriniz orada hakikaten yok ediliyor, imha kararı çıkmasa bile o kitaplar ölmüş oluyor. Tüm bunlar çocuklarımı birer birer kaybetme duygusu yaşatmıştı bana.
Bir aralar Türkiye’yi terk etmeyi bile düşündüm o dönemde. Ama duruşmalara gide gele içimde yükselen duygular, öfke daha sonra “Bir Cinayet Romanı” adlı romanımı yazmamda büyük etken olmuştur.
Kitap, doğası gereği insanlarda herhangi bir kötülüğe sebep olamaz. Kitap bilinci ve hayal gücünü geliştirir. Okuyarak etkilenme, gördüğünü taklit etme mekanizmasının çok dışında bir şeydir. Dolayısıyla dünyanın hiçbir yerinde halka zarar verdiği düşüncesiyle kitap yasaklanmaz. n

“Romanlardan korkaklar korkar“
Şebnem İşigüzel

En temelde düşünce bir haktır. Hak olan şey suç olamaz. Dolayısıyla  kitapların birer suç aletine dönüştürülmesine karşıyım. Flaubert’in başı “Emma Bovary”yi neden yazdı diye ağrıdı; ama bu yüz yıl önceydi. Nabokov’un “Lolita”sı kendisine Amerika’da bir yayıncı bulamadı ama bu da elli yıl önceydi. 

Faşizmin çirkin işareti
Naziler kitapları meydanları yığıp yaktılar eh bu da ‘40’lı yıllardı.  Bugün buna teşebbüs ediliyorsa üzücü. Zamanın epey gerisine düşmüş olmak açısından.
Son romanım “Resmigeçit”in arkasına “Romanlardan korkaklar korkar!” yazdık. Aynı romanda  kahramanım “Ne yani bir roman kahramanını mı tutuklayacaklar!” diye şaşırır ve ardından bu kuşku ve korku üzerine şu yorumu yapar: “O zaman hiçbir şey geçip gitmemiş bu ülkede: Ne soykırım, ne darbe, ne kötü siyaset !”  Bence durum kahramanım Mösyö Kevork’un aktardığı gibi.
İlk kitabım “Hanene Ay Doğacak” 1993’te yasaklanmıştı. O zaman bu yasağa karşı aralarında Orhan Pamuk, Yaşar Kemal, Latife Tekin gibi isimlerin bulunduğu  yazarların altına imza attıkları metinde güzel bir cümle vardı: “Edebiyat her şeyi konu eder.” Pusula bu olmalı. Kitap yasaklamak faşizmin çirkin işareti.

Muhalif bir bilge CAN YÜCEL

MİRAÇ ZEYNEP ÖZKARTAL

12 Ağustos 2009, Can Yücel’in 10. ölüm yıldönümü... Diliyle, zekasıyla, birikimiyle, dünya görüşüyle Türk şiirinin başlı başına bir kolu olan, şiire yepyeni bir damar açan Can Yücel’in... “En güzel şiiri” olan yaşamını kağıda dökerek anıyoruz şairi...

29 yaşında, genç bir ‘muallim’ heyecan içinde bekler kapıda... Genç karısı ilk doğumunu yapıyordur içerde; acaba kız mı erkek mi? Ve ebe hanım kapıda belirir, katmerli müjdeyi verir. “Hem kız hem erkek”... Yıl 1926, günlerden 21 Ağustos.
Sekiz yıl sonra Yücel soyadını alacak olan Hasan Ali Bey, ikiz çocuklarına Can ve Canan adlarını uygun görür.
Adını posta ve telgraf nazırı büyükbabası Hasan Ali Bey’den alıyordur; babası ise Mevlevi müridi Ali Rıza Bey’dir Hasan Ali Yücel’in.
İlk çocuklarının doğduğu yıl, Cumhuriyet de üç yaşına girmiştir henüz. Yapacak çok işi vardır bu kuşağın... İstanbul Üniversitesi’nden felsefe diplomalı Hasan Ali Bey, öğretmenlikle başlamıştır ülkesine hizmete... Önünde Milli Eğitim Bakanlığı’na varacak uzun bir yol vardır.

ŞİİRDE GOL ATMAK
Bu yolda ilk adım, 1932’de Türk Dil Kurumu’nun etimoloji bölümünün başına geçmek olur. Ne var ki, Boğaziçi İlkokulu’na başlamak üzere olan çocuklarından ayrı kalmak anlamına gelir bu. Memleket hizmet bekler düsturuyla çıkar yola.

“Sevinçten uçardım hasta oldum mu,/ 40’ı geçerse ateş, çağ’rırlar İstanbul’a/ Bi helallaşmak ister elbet, diğ’mi, oğluyla!”

Can Yücel, kız kardeşi Canan ile birlikte Boğaziçi İlkokulu’na gider bu arada. Ama kardeşiyle devamlı kavga halindedir evde, aile çözümü Can’ı yatılı okula yollamakta bulur.
Aynı şehirde yatılı okula yollanmak çok üzer onu, benimseyemez bir türlü. Nereden bilsin ki hayatı boyunca hiçbir şeyi benimsemeyecektir zaten. İyi bir futbolcu olmanın hayaliyle yaşar, 50 yıl sonra bile nasıl gol atacağı rüyasına girecektir. “Şiirde nasıl gol atacağını düşündüğü” günlerde...

10 YAŞINDA İLK ŞİİR
İlk şiiri de bu sıralarda, henüz 10 yaşındayken düşer kalemine. Babasının Paris’ten getirdiği Beethoven ile Mozart plaklarının etkisiyle yazılır ilk dizeler: “Kuşların sesini severdi Beethoven/ Mozart’ın sevdiği gibi/ Dehaları geçti şaheser oldu/ Mozart’ın istediği adam oldu”.
Ve bu ilk şiir, Peyami Safa’nın yönet-tiği, Cumhuriyet’in çocuk sayfasında okuyucuyla buluşur.
Babası Hasan Ali Yücel, 1938 yılında Celal Bayar hükümetinin milli eğitim bakanı olduğunda artık ailenin de Ankara’ya taşınma zamanı gelmiştir.
Bu kez Taşmektep’e yollanır çocuklar. Can “ahır gibi” der bu okula. Üstelik futbol da oynayamaz. Üstüne bir de “vekil oğlu” muamelesi gelince hiç sevmez. Ortaokul bitince Atatürk Lisesi’ne gider. Burada mutlu olur nihayet... Hele ki Cevdet Kudret, Nurullah Ataç gibi hocalarla...
Klasik şubenin sekiz öğrencisi Latince öğrenir, Nazım okurlar burada. O sekiz kişiden biri de Gazi Yaşargil’dir. Birlikte yurtdışında okuma hayalleri kurdukları ve bu amaç uğruna harçlıklarını biriktirdikleri can dostu Gazi.
PORTAKAL GİBİ PROTOKOL
Vekil oğlu olmak ağır gelir Can Yücel’e, babasına tek parti rejiminden ötürü “Utanıyorum senden” deyip durur, binmez arabasına. Protokol onun lugatında “portakal gibi bir şeydir”. Protokolü küçümsemesi bu benzetmeyle kalmaz:
“Resmi zevat ya da politikacılar evden telefonla babamı arardı. Genellikle telefonu ben açardım. Babamla benim ses tonumuz hemen hemen aynıydı. Arayan kişi ‘Arı hürmet ederim efendim. Zatıalileriniz uygun görürse’ diye bir konu anlatmaya başlar, ben de hiç araya girmez sonuna kadar dinlerdim ve sonra ‘Babam evde yok’ derdim”.
Lise bittiğinde Hasan Ali Yücel oğlunu Nazi Almanya’sına göndermek istemediği için Gazi Yaşargil yurtdışına tek başına gidecektir, Can Yücel ise kendisi için biriktirdiği fonu arkadaşına verir.
Kendisi bir süre Dil Tarih Fakültesi’nde Alman filolojisi okuduktan sonra babası tarafından Cambridge’e ‘yollanır’. Çünkü 1946’da, Türkiye’nin çokpartili düzene geçmesiyle birlikte Can Yücel’in muhalifliği daha somut bir kimliğe bürünür. 

DOĞUŞTAN MUHALİF
Üniversitede okurken sol kanatta yerini alır, Dil-Tarih’teki İlerici Gençler Derneği’ne üye olur. Bunlar Hasan Ali Yücel’in kulağına gidince Can Yücel’in Cambridge yolu açılır. Burada Latince ve Yunanca okur.

“Ben ömrümce muhalif yaşadım/ Devletçe de menfi bir TİP sayıldım/ Onun için kan grubum/ RH NEGATİF.”

Londra’daki yakın arkadaşlarından biri Bülent Ecevit olur. Bir pansiyonun suit odasında Ecevit kalır (çünkü o basın ataşe yardımcısıdır), kalorifer dairesinde ise Can Yücel. Ama sabah olup da Ecevit işe gidince onun odasına yerleşir her gün.
Bertrand Russell’dan ders alıyor olsa da Cambridge’de mutlu olmaz. Çünkü Latincesi okuldaki Katolik gençlerin çok gerisindedir, o da rotasını Linkfield’a çevirir.
Öğrenci bursuyla, üç kuruşa zar zor geçinir. Hatta babası ziyarete geldiğinde ikramı mezarlıktan topladığı ebegümeci olur.
Yemek yoktur ama sanat boldur; Avni Arbaş, Sadi Çalık, Bedri Rahmi, İlhan Koman gibi sanatçılarla dostluk eder, resim tarihini öğrenmek için Institute of Art’ın kapılarını aşındırır. Biraz orda biraz burada geçen eğitim hayatı diplomayla sonlanmaz.

BABA BASKISI İLK KİTAP
Ancak babasından yeni bir ‘talimat’ gelir, bu kez Türkiye’ye dönmesi konusunda. Hasan Ali Yücel için zor bir dönemdir; Demokrat Parti iktidara gelmiş, köy enstitüleri ‘komünist yetiştirdiği’ gerekçesiyle kapatılmış, ülkedeki siyasi tablo değişmiştir.
Hasan Ali Yücel, bu sıkıntılı ortamda oğlu için çok önemli bir iş yapar ve ilk kitabı “Yazma”yı bastırır:
“Babam ‘Bastıralım bunları’ dedi. Benim hiç elim değmedi kitaba. Şiirleri babama yolladım, o da özenmiş, Bedri Rahmi Bey’den rica etmiş kapağını. Bana da iki üç tane verdi. Kitap hiç satmadı değil, satışa vermedi babam”.
1953’te tek kitaplı bir şair olarak askere gider Can Yücel. Hem de Kore’ye, Türkiye’nin batı blokuna yakınlaşma çabasında girdiği savaşa...
Komutanı ise Kore Savaşı’ndan sonra 27 Mayıs’ta Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk askeri darbesinin mimarlarından olacak Cemal Madanoğlu’dur. Buradan bir ‘kaçakçı imam’ hikayesiyle döner Can Yücel.
Birliğin imamı, tugayda kaçakçılık yapar. Madanoğlu bunu fark edince imamı hapse attırır. Bir süre sonra serbest kalır imam ama bir daha kimseye namaz kıldırmaz. Can Yücel’in deyişiyle “imam efendi greve gitmiştir”.
Askerlik dönüşü, Beyoğlu’nda bir odada Metin Eloğlu ile birlikte otururlar. Ne para ne de pul... Can Yücel Yeni Sabah’ta çalışıyordur, Metin Eloğlu ise ‘zaten’ çalışmaz. Bir gün Yücel’in annesi, “Bu Metin Bey ne iş yapar?” sorusuna şu yanıtı verir: “Şiir yapar, satar”. Oysa Yücel’e göre “Metin şiir yapar da, satamaz!”.
Derken yine Ankara günleri başlar. Zaten o yıllarda, tek kentte geçen sabit bir düzeni yoktur. 

ÜÇ ÇOCUKLU AİLE
Bu zor günlerde hayatının en büyük aşkıyla tanışır Can Yücel. Güler Yücel, Akademi’de öğrencidir o sıralarda. İlhan Koman bir gün ona “Can gelecek Ankara’dan” der. Can diye biri. Kim?  Sorunun yanıtının da önemi yoktur aslında.
Tanışırlar Güler’le Can ve bir hafta içinde aşk başlar aralarında. İki ay içinde de evlenirler. Yıl 1956.

“Yaşamak düğünse, sen orda gelindin/ Seni soydum, Güler, dünyayı giyindim”.

Artık ev geçindirmesi gerekiyordur, çevirmenliğe başlar. Bir de düzenli işi olur. Dönemin Devlet Su İşleri Müdürü Süleyman Demirel’in onayıyla kurumun Bornova merkezine girer. İki yıl boyunca iyi bir maaşla çalıştığı bu iş için şu yorumu yapacaktır yıllar sonra:
“Her politikacı gibi Demirel’in de yararı ve zararı olmuştur bu ülkeye. Ama iş verdiği için bana yararı oldu”.
1950’ler sona ererken Ankara’da tarihçi Andrew Mango ile tanışır ve bir teklif alır o sıralar BBC’nin yöneticilerinden olan Mango’dan. Böylece Londra’ya gidip BBC Türkçe servisinde çalışmaya başlar. Sabahlara kadar çeviriler yapar burada, hele 27 Mayıs darbesi patlayınca iş yükü daha da artar. Bir yandan da şiir yazmaya devam etmektedir.
Ama disipline gelmez kişiliği değişecek değil ya! Buruşuk gömlek, ütüsüz pantolonla gelip gider işe. Güler-Can Yücel çifti, beş yıl kaldıkları Londra’da, Yeni Hasan, Güzel ve Su’nun doğumuyla üç çocuklu bir aile olur. 

NAZIM’LA GELEN İSTİFA
Bu çekirdek ailede Londra’da yaşayıp giderken 1961’in 26 Şubat’ında bir telefon gelir Türkiye’den. Güler Yücel’e “Hasan ölmüş der” yavaşça. “Hangi Hasan?” “Bizim Hasan, babam”. Yanına Shakespeare’lerini alıp gider cenazeye.

“Hayatta ben en çok ok babamı sevdim/ Karaçalılar gibi yardanbitme bir çocuk/ Çarpı bacaklarıyla -ha düştü, ha düşecek-/ Nasıl koşarsa ardından bir devin,/ O çapkın babamı ben öyle sevdim.”

ÇEVİRİDEN MAHKUM
Dönme vakti ise Nazım Hikmet’in ölümüyle gelir. 3 Haziran 1963’te Nazım’ın ölüm haberi geldiğinde, kahırdan kafayı çeker Can Yücel. Hem de gece nöbetinde:
“Nöbette haberleri tercüme ettim. Belli bir saatte aşağı ineceğim. Masanın kenarında oturmuşum. Tıfla olmuşum, uyuma muyuma değil. Herifler aşağıda beni bekliyor. Dalmışım. O gün sabah yayını olmadı. Adamlar haklı olarak bu Can boykot yaptı falan diye, beni de tam sepetleme, istifamı istediler. Biz de istifayı bastık, Türkiye’ye geldik.”
Basar istifayı, döner Türkiye’ye, Marmaris’e gelip turizm temsilcisi olur. Ola ki bu sırada sevdalanır yaşamının son yıllarını yaşayacağı Datça’ya. Eşi Güler Yücel de öğretmenlik yapar. Bir süre sonra, ver elini yeniden İstanbul...
İlk kitabı “Yazma”nın ardından devam eder şiir yazmaya; Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Ant, İmece ve Papirüs adlı dergilerde buluşur dizeleri okurla. Siyasi yazıları da Vatan, Demokrat, Söz gazetelerinde yayımlanır.
İkinci şiir kitabı ancak 1973’te yayımlanır: “Sevgi Duvarı”.
Zeki Coşkun’a göre bu kitaptaki şiirler “Hecenin kıskacında, Garip’in sokağa, küçük adama bakayım derken yarı lümpenleşmiş, havaileşmiş ikliminde, Nazım Hikmet’in gölgesinde folklorik açılım arayan ‘40 Kuşağı-Devrimci şiiri ve nihayet kendi deyimiyle ‘yanlış çeviri hareketi’nden doğan II. Yeni’nin ortamında son derece otonom, yerli, harbi, devingen, kendine mahsus ses taşıyan şiirlerdir”.
Ama Can Yücel’in geçim kaynağı çevirilerdir. Başına dert açacak çeviriler...
Yıl 1971, günlerden 12 Mart. Türk demokrasisi bir kez daha darbe alır. İşçi Partisi kapatılır, askeri mahkemeler harıl harıl mahkumiyet kararı verir.
Can Yücel de payını Che Guevara’dan “İnsan ve Sosyalizm”; Mao, Che ve Amerikalı bir generalin yazdığı “Gerilla Harbi” çevirileri nedeniyle alır: 15 yıl.
“Amerikan generalinin bokuna yedi buçuk sene yedik” diye anlatır Yücel: “Adam diyor ki: ‘Bir memlekette sosyal adaletsizlik çok büyük olursa, halk gerilla hareketine taraf çıkarsa, siz istediğiniz kadar tedbir alın, bunu durdurmanıza imkan yoktur‘. Adam, Amerika açısından anlatıyor. Bunda kusur bulundu”.
Yine yanına Shakespeare’lerini alıp gider Adana Cezaevi’ne. Hepsini çevirmeden ölmek istemediği Shakespeare’leri.

“Türkiye’nin Manimarkası’nda birşeyler kokuyor/ Kimine göre tuz, kimine göre et,/ Hamlet!/ Hamleeeeet!”

SİNEK İLAÇLI DAKTİLO
Cezaevi yılları onun için olduğu kadar Güler Yücel için de eziyetlidir. Her ay zorlu bir otobüs yolculuğuyla Adana’ya Can Yücel’i ziyarete gider.
Bataklık gibidir cezaevi. Saçı sakalı kesilmiş, üstü başı perişan bir halde geçirir günlerini. Ama hep çalışarak. Çalıştığı hem şiirdir hem de İnfaz Kanunu.
İçeri güç bela soktuğu daktilosuyla habire dilekçeler döşenir kanuna bakarak. Bir gün ‘sineklere karşı’ DDT yaparlar cezaevini. “Sineklerle beraber bizi de telef edeceklerdi” diye anlatır o günü, onlar kurtulur ama olan daktiloya olur:
“Üstü silme DDT, bembeyaz. Çıktıktan sonra Karaköy’de bir tamirci vardı, Alman. Ona götürdüm. Yaptı fakat ‘Bu nasıl bu hale geldi anlayamadım’ dedi. Nasıl anlasın ki elin Almanı daktiloya DDT sıkıldığını?”

BOYUN EĞMEYEN ŞİİR
1974’te af çıkınca, 15 yılı tamamlamadan çıkar cezaevinden. Elinde üçüncü kitabı “Bir Siyasinin Şiirleri”yle... Bu kitap, Can Yücel’in okuruyla tam anlamıyla ‘buluştuğu’ kitap olacaktır.
“Yaşamayı yaşamak istiyorum demiştim/ Neylersin ki bu damda bu dem/ Ayaklarımda uyaklarımda zincir/ Böyle topal koşmalarla geçiyor günlerim/ Oysa methetmek gibi olmasın kendimi ama/ Yaşamım benim en güzel şiirim.”

Cezaevinde gözlediklerini, ‘dışarıya’ dair fikirlerini, izlenimlerini, günün siyasasına yaklaşımını yansıtır bu dizelerde. Alametifarikası olan mizah ve sözcük oyunları, Türk şiirine yepyeni bir boyut kazandırır.
Refik Durbaş’a göre “Yücel’i geniş okuyucu kitlesiyle buluşturan, kişisel ve toplumsal yaşamın acı bir dönemini dile getiren, öfkeli, alaycı, boyun eğmeyen, siyasal şiirlere ağırlık verilen bir kitap”tır.
Şairin kendisine göre ise “kişinin dış baskıların hışmı karşısında kendi özünü hırpalattırmamak için, hatta yitirmemek için kullandığı bir savunma mekanizması, baskının, acının üstüne gidiş”tir.

DAVETSİZ MİSAFİR
Artık eskisi kadar beklemeyecektir kitap yayımlamak için. Evdedir ve yalnızca şiir üstüne, yazı üstüne çalışır. Önce Kuzguncuk’ta, ardından Datça. Güler Yücel yemek pişirirken mutfak masasında yazılır şiirler.
Peşisıra çıkar “Ölüm ve Oğlum” (1976), “Rengahenk” (1982), “Gökyokuş” (1984), “Beşibiyerde” (1985), “Canfeda” (1986), “Bi Çocuk” (1988), “Kısa Devre” (1990), “Kuzgunun Yavrusu” (1990), “Gece Vardiyası” (1991), “Güle Güle- Seslerin Sessizliği” (1993), “Gezintiler” (1994), “Maaile” (1995), “Seke Seke” (1997), “Mekanım Datça Olsun” (1999), “Alavara” (1999).
Mesleği şiirdir Can Yücel’in. Yaşamı boyunca bir iki memuriyet ve çeviri dışında uğraştığı tek meslek. Aynı zamanda davetsiz misafirdir onun için şiir:
“Ben şiiri ciddiye almıyorum ki zaten, yeter ki şiir beni ciddiye alsın! Davetsiz misafirdir... Pat diye gelir. Ya bir Afrika menekşesini ya ölen bir delikanlıyı bahane eder, oturur karşıma, kaldırabilirsen kaldır artık.”
Şiiri öfkedir, sevgidir, mizahtır Can Yücel’in. Oyundur da bolca. Dille, yaşamla, gerçeklikle bir oyun. Yaşayan şiirlerdir, yaşamın içinden fişek gibi geçen şiirler...
“Bu gül birşeyin anısı olacak ama neydi unuttum/ Kimbilir belki de sabah sabah yeniden açan umudum”
Onun mizahı “Yalanı, aldatmacayı, çelişkiyi, kafasızlığı, toplumsal düzenin ürünü olması açısından ele alan, bunların farkına varmış gibi kimi zaman kendini de konu edinen, ama aldatanın ve aldananın gülünçlüğünü şiirin berraklığında yansıtan bir mizahtır” Selahattin Hilav’ın sözleriyle.
Metin Celal ise “Belki ilk anda gülümsersiniz, ama esas olan ardındaki bilgeliktir” diye tanımlar bu mizahı; “Onun dünyaya bakışı eleştireldir. Ama eleştirmekle kalmaz, değiştirmek de ister”.
Argo, müstehcenlik, ironi okuru rehavetinden uyandırmak içindir sanki; ayıltıcı, düşünceyi uyandırıcı, harekete geçirici bir etkisi vardır.
Akıldır Can Yücel’in çıkış noktası. Düşünceye, dile, yaşama hakim olan akıl. Yaşadığı dünyaya tanıklığı getiren akıl.
“Hasan Bülent Kahraman’a göre ise “arınmanın, durulmanın, aşkınlaşmanın, kısacası etikanın şiiridir” Can Yücel’inki. “Aslında bir yokülkenin gerçekleşmesidir. (...) Yücel’in şiiri gerçekle gerçekçiliğin, yokülkeyle gerçekliğin çatıştığı bir gerilimin içinden doğar”.
Üstten bakmayan, okuyanın karşısında değil yanında duran dizeler zeka bekler önce. Bir çırpıda yazılmış gibi görünseler de, artlarındaki derin dünya görüşünü, sıra dışı birikimi taşırlar.
Yücel’in öfkesi, isyanı, heyecanı, coşkusu güldür güldür akar. Yaşamını dizginlemeyen şaire, şiirde filtre ne gerek?



BÜTÜNÜN MÜZİĞİ
Can Yücel için şiir “gürültüden müziğe geçmekti”r beri yandan. Hangi müzik mi? “Evrenin içinde büyük seslerin molekül ve atomlardan başlayan bütünlüğünün müziği”. Şair de bu müziği kuran kişidir haliyle.
Şöyle devam eder şiir tarifine: “İnsanlar kendi adlarına değil, kainat adına yazarlar. Bütünselliğin dışında şiir yoktur. Hayat ve ölüm de bir bütündür. Şiir bu bütünden çıkan çılgınlıktır.”
Şiirinin içindeki müzik başka sanatçılara da ilham verir haliyle. Yeni Türkü “Sardunya’ya Ağıt” ve “İşçi Marşı” şiirlerini besteler. Aslında Yücel, şairle bestecinin birlikte çalışmasından yanadır. Hatta doğaçlama caz çalışmaları yapılmasını ister.
Kitaplar kitapları kovalasa da zordur şiirle geçinmek. Gazete yazıları, çevirileri, şiir üstüne şiir; ama ekmek parası bile değildir bunlardan gelen. Ankara ve Dragos’taki baba evlerini satar, Kuzguncuk’ta bir ev alır. Babası sayesinde parasızlıktan şikayeti yoktur böylece.
Kuzguncuk’taki evde büyür çocuklar. Güzel, Deniz Bilimleri akademisyeni olur...

“Sen ki çiçekleri toplamayan Güzelim/ Çiçekleri sulayan çocuk/ Ve ben ki buruk ve kavruk/ Bir ihtiyar adamım artık/ Öyle güzeldim ki senle, çiçeklerden çok”.

Su annesi gibi ressam...

“Bir derin uykudaydım ölümün içinden/ Açtım ki gözlerimi/ Bir suyun gölgesi gibi/ Kendisi adeta bir suyun/ Ayakucumda sen oturuyorsun/ Şiir getirenlerin çok olsun çocuğum!”

Yeni Hasan ise Gazi Yaşargil’in yolundan gider. Kendi oğluna Can adını veren Yaşargil, Hasan Yücel’e kol kanat gerer, ona Kanada’da nöropataloji konusunda çalışması için yardım eder.

“Oğlum hayırlı yolculuklar sana/ Ki annenle ben ‘hayır’ diyoruz/ Bu içinde yaşadığımız körlüğe/ Döneceksin elbet sen daha sağlıklı/ Ve gören gözlerinle insanlığın/ Beni bir daha göremesen bile...”

SONUN BAŞLANGICI
1989’da çok sevdiği ve ‘mekanı’ olarak seçtiği Datça’ya yerleşir Can Yücel eşiyle. Artık yeni bir yazı kanalı da vardır: Mizah dergileri Leman ve Öküz. Her hafta Leman’da, her ayda Öküz’de genç okurlarda iptila yaratır.
Şiirle politika kardeştir onun için. Zaten ne der? “Hayatımda karım hariç iki şeyi sevdim: şiir ve politika.” Türkiye ortamında politik şiir yazmak doğaldır onun için, mayasında vardır bu.
Politikayla akrabalığı onu yaşamının son yılında milletvekili adaylığına kadar götürür. 18 Nisan 1999 seçimlerinde ÖDP’nin İzmir 1. sıra milletvekili adayı olur Yücel. Çünkü “Kanserli bir ülkeye ancak kanserli bir şair doğru teşhis koyabilir”.  Ancak ÖDP barajı geçemez, meclis dışı kalır. Zaten son başlamıştır Can Yücel için.
1997 yılında teşhisi konan bademcik kanseri artık yakasını bırakmayacağını belli etmiştir iyiden iyiye. Hastaneler, tedaviler, yeniden hastaneler derken çok zorlu iki yıl geçer.

“(...) Güler’i bulup evlenmişim/ Ne iyi tesadüf!/ Üç çocuğum oldu üçü de harika/ Ne iyi tesadüf!/ Şiiri seçmişim, doğru seçim/ Ne iyi tesadüf!/ Öleceğim yakında/ Ne aksi tesadüf!”

KAHKAHA ÇİÇEKLERİ
1999 Ağustos’unda Datça’daki evinde ağırlaşır Can Yücel. Oğlu Hasan hocası Gazi Yaşargil’i arar, durumu anlatır. Babasının onun için imzaladığı son eserini göndereceğini de söyler.
İmzalar da Can Yücel “Mekanım Datça olsun” adlı kitabını: “Gazi... gözümün bebeği...giderayak...”.

“Ölüm bir eşek şarkısıdır/ Gelir geçer göçer”.

Tarih 12 Ağustos’tur. Kaleminden son çıkan sözler bunlar olur, saat 23.00’te durur kalbi.
Şükran Kurdakul’a göre “Sözünü budaktan esirgemeyen bir kabadayı”; Zeynep Oral’a göre “Şiiriyle kahkaha çiçekleri üreten, sözcüklere habire takla attıran, dizeleri rengarenk çemberlerde fır döndüren yaramaz bir çocuk; imgelere pabucunu ters giydiren bir sihirbaz”...
10 yıl önce bugün bitirir kendi senfonisini.

“Konser oldum, bitmemiş senfoniyi bitirdim”... 



Mahkeme kapılarında bir şair
Can Yücel muhalif ve sözünü sakınmayan biri olmanın ‘cezasını’ çeker haliyle. 12 Mart sonrası Adana Cezaevi mahkumiyetinin ardından yıllar içinde sık sık düşer mahkemelere.
“Rengahenk” kitabı 12 Eylül döneminde müstehcenlikten yargılanır ve toplatılır. Aynı dönemde yazdığı “Beşi Bir Yerde” şiiri yüzünden de Kenan Evren ve dört arkadaşına hakaretten dava açılır hakkında. Bu davadaki savunması artık bir efsane niteliğindedir.
Hakim: “Şiirinizde hep göt diyorsunuz. Daha kibar söylenemez mi?”
Can Yücel: “Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre bu memlekette göte göt denir”.
Kenan Evren başka şiirlerinde de nasibini alacaktır Can Yücel’in zeki, usta, benzersiz dilinden: “Kabaramazsın kel fatma/ Atan güzel sen çirkin.”
Şairin dava edildiği bir diğer ‘devlet büyüğü’ de Süleyman Demirel olur. Yaptığı bir konuşmada dönemin cumhurbaşkanı Demirel’e hakaret ettiği için 18 Mart 1998’de bir yıl iki ay hapis cezasına çarptırılır. Ortalık ayağa kalkar, cezasını affetmesi için Demirel’e dilekçeler yağar. Şairin yorumu ise bambaşkadır: “Ben kahraman değilim/ Demirel beni affedecekmişse/ Kolay gelsin! / Benim endişem,/ Ya beni affetmeden önce/ Eceli gelip ölürse.../ Ama onu affetmeye benim/ Sıkletim yetmez/ Ne de cesedim...”

“Çevirinin temeli yeni bir yapıt ortaya koymaya bağlıdır”
Can Yücel şiire ayırdığı kadar çeviriye de mesai ayırır. İkinci kitabı 1959’da yayımlanan ve dünya şairlerini çevirdiği “Her Boydan”dır. Çeviri ya da tercüme sözcükleri doğru değildir onun yaptıkları için, “Türkçe söyler” dünyanın en değerli yazarlarını. Lorca da çevirir, Brecht de ama ‘gözünün bebeği’ Shakespeare’dir.
“Hamlet”, “Fırtına”, “Bir Yaz Gecesi Rüyası” aslına tam olarak bağlı olmasa da literatüre geçen çevirilerdir. Sistemi şudur kendi dilinden: “Bu Shakespeare pezevengi Türkçe söylese nasıl söylerdi, bunu düşünüyorum. Bunu düşünürken bayağı güzel şeyler çıkıyor ortaya. Demek ki Shakespeare Türkçe düşünebiliyormuş.”
Bu sistemin sonucu olarak “Hamlet”in ünlü “To be or not to be” sözünü “Bir ihtimal daha var, o da ölmek mi dersin” şeklinde Türkçeleştirir.
Çeviri anlayışını ise şöyle özetler bir söyleşide: “Başka bir dilden kendi dilimize çevirirken eğer o dil içinde o olayı yinelemez ve yenilemezseniz, onu yeniden yaratmazsanız hiçbir boka yaramaz. Türkiye’de çevrilmemiş hiçbir şey yoktur, her şey çevrilmiştir. Hiçbir şey değişmemiştir. Çevirinin temeli yeni bir yapıt ortaya koymaya bağlıdır. Çeviri yaparken yeni bir çocuk doğuruyormuş gibi bakmak lazım olaya. Yoksa suni imkanla çıkan çocuklar gibi ancak bize başbakan olur.”
“Bahar Noktası” adıyla Türkçeleştirdiği “Bir Yaz Gecesi Rüyası”nın Başar Sabuncu’nun sahnelediği Şehir Tiyatroları yapımı, Türk tiyatro tarihine geçer.


“Mırıldana mırıldana peçetelere yazar, bazen de masa örtülerine...”


Şiir yazarken dalgınlaşır, kendi kendine konuşur. Çeviri yaparken ise yüksek sesle okur yazdıklarını, hatta bağıra bağıra. Öğleden sonra başlar çalışmaya, gece herkes yattıktan sonraya kadar devam eder. Peçetelere yazar çoğunlukla, işi bazen masa örtüsüne kadar ‘ilerlettiği’ olur. Güler Yücel 2004 yılında Radikal İki’de yayımlanan bir yazısında şöyle anlatır Yücel’in nasıl şiir yazdığını:
“Her zaman heyecanlı olan Can, şiire yoğunlaştığı an, sakinleşirdi. Can’ın yaratıcılık saati çoğunlukla gece idi. Ortalık sakinleşir, el ayak çekilince, soyunur, anadan üryan divana uzanır, kaşlarını bir aşağı, bir yukarı oynatır; dudaklarıyla mırıl mırıl mırıldanır, bakışları sakinleşir, etrafındaki hiçbir şeyi görmez, her şeyi delip geçer; bakışı, beyinden uçuşan imgelere odaklaşır, adeta onları kovalar, bir yandan da, eliyle bıyıklarını kıvırırdı. Saatlerce öyle hareketsiz kalırdı. Kimse ona dokunamaz, kendi kendine kalır, sonra ayağa kalkar, masanın başına geçer, şiirini veya yazısını yazardı. Bir aşağı bir yukarı odanın içinde dolaşır, daha sonra gecenin bir saatinde beni uyandırır, ‘Bak bakalım, şunu bir dinle!..’ der, bana yazdıklarını okurdu.
Ben de uykulu uykulu, onun şiirlerini dinlemeye çalışırdım. Uyanmam için, bana kahve yapar, şu mısra sarkmış dediğim an hemen öfkelenir, daha sonra şiirin girinti çıkıntılarını düzeltir, o davudi sesiyle şiirini tekrar tekrar okurdu. En son haline gelen şiiri temiz bir kağıda o güzelim el yazısıyla yazardı. Odanın ortasına buruşturulup atılmış müsveddeleri toplar, düzeltip saklardım. Ne kadar çok toplamışım bu müsveddeleri.” 

Can Evi’nde ve şenlikte yaşıyor


12 Ağustos 1999 gecesi ölen şair, çok sevdiği günebakan çiçekleriyle uğurlanarak  vasiyeti üzerine Datça’ya gömülür.
“Beni Datça’ya gömün/ Şu deniz gören mezarlığın orda,/ Define diye deşerlerse ama, karışmam ona!”
Can Yücel’in mezarını ise, tonlarca mermeri Datça’ya taşıyan heykeltıraş Mehmet Aksoy yapar. “Can taşı”dır adı. Ana karnında bir çocuk görünümündedir bu mezar; Yücel’in yaşamını üstüne kurduğu umuda gönderme olarak. Etrafındaki taşları Yücel’in yakınları toplayıp getirir. Her daim akan bir su da vardır mezarın üstünde; bugenviller, günebakanlar ve Yücel’in “Ne kadar yalansız yaşarsak o kadar iyi” sözü de. Heykeldeki özel taş gün boyu emdiği güneş ışığını akşamdan itibaren dışarıya yayar.
Aile Can Şenliği başlatır ardından. Her Ağustos’ta tekrarlanacak bu şenlik Can Baba’nın sevenleriyle dolup taşar. Arazlar da olmaz değil; MHP karşı bildiriler yayınlar, Datça halkı badem şenliklerine bir tehdit gibi algılar. 2005’te güvenlik gerekçesiyle iptal edilir şenlik. 2006’da İzmir’e taşınır.
Bir de Can Evi kurulur Güler Yücel tarafından. Can Yücel’in çocukluğundan kalma kütüphanesi vardır burada; ayrıca el yazıları, çevirileri, mektupları, fotoğrafları, şiir kasetleri, video kasetleri, filmleri, muhtelif sanatçılar tarafından yapılmış büst ve posterleri de.  Bugün Can Evi’nde yapılacak 2009 Can Şenliği.